{"id":105,"date":"2008-02-23T21:50:43","date_gmt":"2008-02-23T20:50:43","guid":{"rendered":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/2008\/02\/23\/moje-dziecinstwo-w-sidorowie\/"},"modified":"2026-03-03T23:12:20","modified_gmt":"2026-03-03T22:12:20","slug":"moje-dziecinstwo-w-sidorowie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/?p=105","title":{"rendered":"Moje dzieci\u0144stwo w Sidorowie"},"content":{"rendered":"

 <\/p>\n

3-letnia Ma\u0142gosia (zdj\u0119cie znalezione w\u015br\u00f3d zgliszcz starego dworu w Dynowie w 1944r.)<\/p>\n

Dedykuj\u0119 te wspomnienia memu Drogiemu Rodze\u0144stwu, Teresce, Zo\u015bce i Adamowi,  bez kt\u00f3rych przyja\u017ani nie wyobra\u017cam sobie \u017cycia i wtedy i teraz.<\/p>\n

Chcia\u0142abym te\u017c, aby by\u0142y przybli\u017ceniem tamtych czas\u00f3w drogim nam, trzem kolejnym ju\u017c, m\u0142odszym, pokoleniom.<\/div>\n
 <\/div>\n

Ma\u0142gorzata z Paygert\u00f3w Baraniecka. Luty 2008 r.<\/p>\n

Mam zamiar opisa\u0107 moje dzieci\u0144stwo i wczesn\u0105 m\u0142odo\u015b\u0107 sp\u0119dzon\u0105 w Sidorowie,maj\u0105tku i wsi w wojew\u00f3dztwie Tarnopolskim, usytuowanej 2 km od przedwojennej granicy polsko-rosyjskiej. Ten maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 od paru pokole\u0144 do rodziny Paygert\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/div>\n
                                                                                                                  Okolice Sidorowa<\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                               Mapa Polski przedwojennej z Sidorowem, Rudnikami i Dynowem<\/div>\n
 <\/div>\n
 <\/div>\n
     Ale urodzi\u0142am si\u0119 w Dynowie, w maj\u0105tku i domu rodzinnym mojej Matki ,10 czerwca 1922 r. Odby\u0142o si\u0119 to w jej panie\u0144skim pokoju w tzw. \u201dnowym\u201d dworze.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                               J\u00f3zia i Kalunio jako narzeczeni na schodach Dynowskiego dworu (nowego)<\/div>\n
 <\/div>\n
To by\u0142 najwi\u0119kszy pok\u00f3j na pi\u0119trze usytuowany w rogu domu, z dw\u00f3ch stron okolony balkonem i starymi, szumi\u0105cymi lipami.Mamusia przygotowywa\u0142a si\u0119 do porodu w Jej w\u0142asny niepowtarzalny spos\u00f3b: ca\u0142y ranek zbiera\u0142a w ogrodzie poziomki…..
\nW ten oto spos\u00f3b moi Dziadkowie, Stefanowie Trzeciescy, doczekali si\u0119 pierwszej wnuczki ( potem do\u0142\u0105czy\u0142a do mnie pozosta\u0142a trzynastka: Stefaneczek, syn Kini; dzieci Antka Trzecieskiego- Janek, Teresa (Renia), Zygmunt, Stefek i Bernadetta \u2013 Aleksandra; c\u00f3rka Jakuba (Kuby) \u2013 Monika; dzieci Stefci – Krzysia, Andrzej i Basia; no i moje rodze\u0144stwo – Adam, Tereska i Zosia). S\u0105dz\u0119, \u017ce si\u0119 mn\u0105 cieszyli, ale o tym nie m\u00f3wi\u0142o si\u0119 za bardzo.
\nW dynowskim ko\u015bciele te\u017c zosta\u0142am ochrzczona przez ks. Micha\u0142a Bara, a imi\u0119 Ma\u0142gorzata  przynios\u0142am sobie w dniu urodzin. Moja Mamusia by\u0142a z\u0142a. Wola\u0142a Zosi\u0119.  Ale zadecydowali \u201estarsi\u201d, a zw\u0142aszcza babcia Leonia, od kt\u00f3rej decyzji nie by\u0142o odwo\u0142ania. Do chrztu podawa\u0142a mi\u0119 Ciocia Amelka \u0141\u0105czy\u0144ska, siostra Tatusia i Dziadzio Stefan Trzecieski.
\nPotem obie z Mamusi\u0105 wr\u00f3ci\u0142y\u015bmy do Sidorowa, do domu. Mia\u0142am ju\u017c 6 tygodni i w poci\u0105gu jad\u0105cym do Lwowa, konduktor si\u0119 zachwyci\u0142: \u201eJaki to grubiutki Jasio\u201d, a na co Mamusia z dum\u0105: \u201eTo nie Jasio, to Ma\u0142gosia\u201d. Mamusia lubi\u0142a \u201et\u0142uste dzieci\u201d.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                               J\u00f3zia z dwuletni\u0105 Ma\u0142gosi\u0105, 1924 r.<\/div>\n
Niestety, my wszyscy czworo, byli\u015bmy straszliwymi chudzielcami po Tatusiu. Ale wtedy jeszcze nie.<\/div>\n
    Epizod dynowski zosta\u0142 powt\u00f3rzony w moim dzieci\u0144stwie jeszcze raz, w 1928 roku. Wtedy znowu mieszkali\u015bmy w pokoju mego urodzenia. Przyjechali\u015bmy we czworo, z ma\u0142ym Adamem, aby \u201epokaza\u0107\u201d si\u0119 Dziadziom. Nie byli oni dla nas zbyt czuli. Dzieci to dzieci. Ale pami\u0119tam przepi\u0119kne kwiaty, zw\u0142aszcza r\u00f3\u017ce okalaj\u0105ce oba domy, tzw. \u201estary\u201d i \u201enowy\u201d. Tego u nas w Sidorowie nie by\u0142o. W Dynowie dawa\u0142o si\u0119 odczu\u0107 gospodarsk\u0105 wiern\u0105 \u201er\u0119k\u0119\u201d ukochanej Teklu\u0144ci Frey.<\/div>\n
 <\/div>\n
                                                            \"\"<\/div>\n
                  Wizyta Paygert\u00f3w w Dynowie, 1928r.. Od lewej Ma\u0142gosia, Adam, Krysia i Andrzej Kunstteterowie, za nimi Teklu\u0144cia<\/div>\n
 <\/div>\n
Pami\u0119tam j\u0105 doskonale: w d\u0142ugiej do ziemi sukni, serdecznie u\u015bmiechaj\u0105c\u0105 si\u0119 do nas. To ona w\u0142a\u015bciwie wychowa\u0142a moj\u0105 Matk\u0119 i Jej rodze\u0144stwo. By\u0142a dla nich najlepsz\u0105 i najczulsz\u0105 Napewno czulsz\u0105 od rodzonej Matki, Leonii..A teraz to ona dba\u0142a o oba domy i ich wyposa\u017cenie. Pami\u0119tam pi\u0119kne portiery sp\u0142ywaj\u0105ce wzd\u0142u\u017c wysokich okien, resztk\u0119 mebli, kt\u00f3ra uchroni\u0142a si\u0119 przed dewastacj\u0105 stacjonuj\u0105cych tu wojsk w czasie I wojny, zaciszne k\u0105ty…..
\nAle \u201epanami\u201d domu by\u0142y psy. Babcia Leonia Trzecieska nie wyobra\u017ca\u0142a sobie bez nich \u017cycia i wtedy grasowa\u0142o ich siedem, lub wi\u0119cej. W czasie obiadu jeden z pupilk\u00f3w, wielki, k\u0142apouchy, trzyma\u0142 przednie \u0142apy na obrusie, (czyli wedle jego mniemania \u201esiedzia\u0142 przy stole\u201d), a Leonia  bra\u0142a jeden k\u0119s z talerza dla siebie, a drugi dawa\u0142a na…..swoim widelcu do otwartej \u0142akomie paszczy. Teklu\u0144cia opowiada\u0142a potem, ze nie mog\u0142a zapomnie\u0107 wyrazu moich oczu, wtedy 6 letniej dziewczynki. Ale dla Babci to nie mia\u0142o \u017cadnego znaczenia.
\nPonownie do tego domu wr\u00f3ci\u0142am dopiero w 1942 r., aby w Dynowie ju\u017c zosta\u0107 przez kolejne 38 lat. Ale o tym b\u0119dzie p\u00f3\u017aniej.<\/div>\n
   \"\"<\/div>\n
\n
                                                                                           Dw\u00f3r sidorowski (od frontu)<\/div>\n<\/div>\n
         Wracam teraz do Sidorowa. By\u0142 to zak\u0105tek pe\u0142en s\u0142o\u0144ca, szumu sosen i fontanny, a tak\u017ce niezwyk\u0142ego pi\u0119kna przyrody wok\u00f3\u0142. Na p\u00f3lnoc od wsi rozsiagaly sie przepiekne g\u00f3ry,  tzw.”miodobory”. Widzielismy ich szczyty.<\/div>\n
    Aby przybli\u017cy\u0107 czytelnikowi wygl\u0105d naszego ogrodu, zabudowa\u0144 gospodarczych i domu, musze poda\u0107 par\u0119 informacji topograficznych. Samo \u201eobej\u015bcie\u201d wok\u00f3\u0142 dworu mia\u0142o oko\u0142o 20 morg\u00f3w.  Dw\u00f3r by\u0142 o wiele d\u0142u\u017cszy od dynowskiego i znajdowa\u0142 si\u0119 w jego centrum. Otacza\u0142y go sady, ogrody, folwark i dwa urocze laski.  Najpi\u0119kniejszym miejscem by\u0142 ogr\u00f3d \u201eangielski\u201d, pe\u0142en dr\u00f3\u017cek i alejek,<\/div>\n
                                                                  \"\"<\/div>\n
                                                                                         Wej\u015bcie do ogrodu angielskiego<\/div>\n
 <\/div>\n
ze stawem i wdzi\u0119czn\u0105 glorietk\u0105 usytuowan\u0105 na sto\u017cku, oplecion\u0105 dzikim winem i ma\u0142ym,   kamiennym fryzem na szczycie kolumienki (to by\u0142a taka ozdoba ogrodu angielskiego, nawi\u0105zuj\u0105ca do mitologii).<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
 <\/div>\n
                                                                Glorietka na \u015brodku ogrodu angielskiego (rysunek MB)<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
 <\/div>\n
                                                                             Mali Paygertowie pod glorietk\u0105 lato 1930<\/div>\n
      Sady owocowe nie wchodzi\u0142y w sk\u0142ad parku. Przewa\u017ca\u0142y w nich jab\u0142onie, cz\u0119sto kar\u0142owate (znakomite do wdrapywania si\u0119), ale by\u0142y i wi\u015bnie i orzechy i urocza pasieka. Przed oczyma ciekawskich zakrywa\u0142 j\u0105 wysoki szpaler i roz\u0142o\u017cyste drzewo zwane acerem.
\nTa pasieka by\u0142a dok\u0142adnie naprzeciw okien naszego dziecinnego pokoju, a za ni\u0105 maliniak ze znakomitymi owocami.
\nZa ogrodem angielskim i sadami by\u0142 kamienny mur (kamienio\u0142omy by\u0142y wok\u00f3\u0142, tak wi\u0119c wszystkie ogrodzenia  mog\u0142y by\u0107 kamienne), a za nim rozci\u0105ga\u0142y si\u0119 zabudowania folwarczne.
\nPrzekroczywszy szerok\u0105 bram\u0119 mia\u0142o si\u0119 po prawej stronie stajni\u0119 cugow\u0105 i wozowni\u0119, dalej stajni\u0119 dla owiec i chlewy, a potem  na lewo, wchodzi\u0142o si\u0119 na tzw. \u201d tok\u201d,  czyli miejsca przeznaczonego do biegania koni. Do dzi\u015b mam w oczach furmana, kt\u00f3ry na d\u0142ugiej smyczy trzyma biegaj\u0105ce konie, czasami nawet wi\u0119cej ni\u017c dwa, a konie biegaj\u0105 i biegaj\u0105 w ko\u0142o. To by\u0142y \u017arebaki. Ca\u0142y dzie\u0144 zamkni\u0119te w zagrodzie,  wprawdzie z du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 miejsca, ale jednak za ma\u0142\u0105 do wybiegania si\u0119.
\nW maj\u0105tku by\u0142o oko\u0142o 60 koni, z tego 40 to \u201efornalka\u201d, czyli pracuj\u0105ce w polu, a reszta pod wierzch i do wyjazd\u00f3w (zaznaczam, \u017ce nie by\u0142o innego sposobu  na dojechanie  do pobliskiego Husiatyna, na stacj\u0119 kolejow\u0105, lub z wizyta do s\u0105siedztwa. Je\u017adzi\u0142o si\u0119 wy\u0142\u0105cznie powozami, a w zimie saniami).
\nNa\u201d toku\u201d sta\u0142a od strony ogrodowego muru ogromna szopa wykorzystywana do m\u0142\u00f3cenia.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
Szopa na zbo\u017ce na folwarku<\/div>\n
 <\/div>\n
Na jej strychu by\u0142 sk\u0142ad s\u0142omy, Jeszcze przed moim urodzeniem sp\u0142on\u0119\u0142a du\u017ca stodo\u0142a podpalona przez op\u0142aconego podpalacza \u2013 bolszewika. Na \u0142o\u017cu \u015bmierci, po 12 latach przyzna\u0142 si\u0119 do tego czynu. Potem, za mojej pami\u0119ci, stodo\u0142y ju\u017c nie by\u0142o, a jedynie spichlerz na zbo\u017ce.
\nDalej rozpoczyna\u0142y si\u0119 stajnie fornalskie i d\u0142uga stajnia krowia dla ok. 60 zwierz\u0105t. Nieopodal stajen sta\u0142y tzw. kasznice, czyli takie \u201epawilony\u201d z patyk\u00f3w, wyrabiane podobnie jak kosze, a s\u0142u\u017c\u0105ce do przechowywania kukurydzy w kolbach.
\nJu\u017c na ko\u0144cu placu sta\u0142 budynek do suszenia tytoniu, kt\u00f3ry m\u00f3j Ojciec produkowa\u0142.
\nWychodz\u0105c z folwarku skr\u0119ca\u0142o si\u0119 w prawo i id\u0105c dalej ( na po\u0142udnie od ogrod\u00f3w), sz\u0142o si\u0119 ko\u0142o zagrody dla \u017arebak\u00f3w, a potem lasku sosnowego z mn\u00f3stwem ma\u015blak\u00f3w w jesieni. Na ko\u0144cu so\u015bninki by\u0142 rezerwuar na wod\u0119, z kt\u00f3rej Sidor\u00f3w s\u0142yn\u0105\u0142. M\u00f3j dziadek, Kornel Paygert za\u0142o\u017cy\u0142 wodoci\u0105gi, kt\u00f3re za sw\u00f3j pocz\u0105tek mia\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142o le\u017c\u0105ce ok. 1 km za folwarkiem. Dzi\u0119ki nim mo\u017cna by\u0142o zrobi\u0107 fontann\u0119 na gazonie przed domem. Szczyt bicia tej wody znajdowa\u0142 si\u0119 na tej samej wysoko\u015bci co wspomniane \u017ar\u00f3d\u0142o.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                Letnie szale\u0144stwa w fontannie – Adam i Tereska – 1936r.<\/div>\n
    Woda by\u0142a znakomita, lekko musuj\u0105ca. Wok\u00f3\u0142 fontanny by\u0142 basen, wewn\u0105trz wybetonowany, gdzie mo\u017cna by\u0142o nawet i pop\u0142ywa\u0107 w lecie. Prawie nigdy nie zamykano wody w fontannie; jedynie na par\u0119 godzin w lecie, aby si\u0119 woda nagrza\u0142a dla naszej dziecinnej k\u0105pieli.
\nW zimie fontanna zamarza\u0142a.<\/div>\n
 <\/div>\n
                                                 \"\"<\/div>\n
                                     Fontanna w zimie. Narciarze od lewej: Adam, Tereska, p. Mierzejewska- nauczycielka, Ma\u0142gosia<\/div>\n
 <\/div>\n
Wygl\u0105da\u0142a wtedy niczym zaczarowana grota, wewn\u0105trz szafirowo – seledynowa. I wewn\u0105trz s\u0142ysza\u0142o si\u0119 stale szum, niczym w kaplicy. W kwietniu l\u00f3d \u0142amano siekier\u0105 i kawa\u0142ki zwo\u017cono do ziemnej piwnicy, tzw. lodowni.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                                         Wiosenna fontanna<\/div>\n
 <\/div>\n
Z\u0142o\u017cony tam nie roztapia\u0142 si\u0119 przez ca\u0142y rok i u\u017cywano go do przechowywania mi\u0119s i legumin. Obok lodowni na podw\u00f3rzu gospodarczym by\u0142a jeszcze druga ziemna piwnica na jarzyny, a mo\u017ce i alkohole?
\nBasen fontanny, po zatrzymaniu wody, by\u0142 zamiatany i czyszczony, a woda spuszczana do rzeczki biegn\u0105cej pod grobl\u0105 wjazdow\u0105. Po drodze by\u0142 w ten spos\u00f3b nawadniany warzywnik.
\nPod wspomnian\u0105 grobl\u0105 by\u0142 uroczy tunel z rowkiem dla p\u0142yn\u0105cej wody, gdzie odbywa\u0142y si\u0119 cudowne dziecinne zabawy: zapory, \u201ewodospadki\u201d, itp.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                        Kalunio w tunelu nad odp\u0142ywem wody z fontanny<\/div>\n
 <\/div>\n
Dalej woda p\u0142yn\u0119\u0142a ju\u017c przed ogr\u00f3d angielski, obok stawu w ogrodzie, nie jestem pewna, ale chyba go omija\u0142a i wp\u0142ywa\u0142a do tzw. \u017c\u0142obu, ju\u017c poza ogrodem. To by\u0142o b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo dla wsi: tu pojono byd\u0142o, tu prano, moczono nowo wytworzone p\u0142\u00f3tno przed roz\u0142o\u017ceniem go s\u0142o\u0144cu do bielenia (w Sidorowie plantowa\u0142o si\u0119 wiele konopi s\u0142u\u017c\u0105cych do wyrobu p\u0142\u00f3tna); jednym s\u0142owem wody nie oszcz\u0119dza\u0142o si\u0119.
\nTo by\u0142a ogromna zas\u0142uga mego Dziada, Kornela Paygerta, te wodoci\u0105gi. Niestety nie zrobi\u0142 kanalizacji!! Ale o tym b\u0119dzie p\u00f3\u017aniej.
\nWracaj\u0105c do opisu zabudowa\u0144 dworskich, od strony p\u00f3\u0142nocnej sta\u0142a ku\u017ania. Cudo wspomnie\u0144 dziecinnych: kucie koni, modelowanie rozpalonego do czerwieni, \u017celaza, stukot m\u0142ota….
\nObok ku\u017ani by\u0142a stolarnia i rymarnia, a naprzeciw tych budynk\u00f3w tzw. oficyna, czyli uroczy domeczek opleciony dzikim winem, s\u0142u\u017c\u0105cy do przechowywania jab\u0142ek i chyba b\u0119d\u0105cy mieszkaniem dla ogrodnika, lub innego go\u015bcia, np. Jaszczurowej, krawcowej z Kopyczyniec, kt\u00f3ra tu mieszka\u0142a, a szy\u0142a we dworze.
\nPrzed bram\u0105 wjazdow\u0105, tzw. Czarn\u0105 bram\u0105\u201d, bieg\u0142a droga ze wschodu, (czyli ze wsi), na zach\u00f3d, tzw. Lewada. Za ni\u0105, naprzeciw bramy, by\u0142 domek dla rz\u0105dcy, a byli nim: najpierw Adler,<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                            Ma\u0142gosia, Tereska, Adam i rz\u0105dca Adler na sankach 1927 r.<\/div>\n
 <\/div>\n
kt\u00f3ry potem przeszed\u0142 do Moys\u00f3w do Rudnik,( Adler by\u0142 bardzo wysoki. Gdy niewielki Wuj Micha\u0142 sta\u0142, a Adler siedzia\u0142, byli jednakowego wzrostu),  a po nim Beniamin Bazar, pochodzenia \u017cydowskiego. Benio by\u0142 znacznie lepszym fachowcem , a ponadto cz\u0142owiek przemi\u0142y, o subtelnej powierzchowno\u015bci, znakomicie je\u017cd\u017c\u0105cy konno (o nim b\u0119dzie te\u017c p\u00f3\u017aniej). W najtrudniejszych dla nas chwilach da\u0142 dowody prawdziwej wiernej i pomocnej  przyja\u017ani.
\nW tej rz\u0105dc\u00f3wce mieszka\u0142 te\u017c jednego roku Hucu\u0142 sprowadzony z g\u00f3rzystych Karpat do pomocy przy \u017cniwach. Wiem, \u017ce na zapleczu  domu by\u0142o jakie\u015b podw\u00f3rze, gdzie pami\u0119tam stajni\u0119 \u015bwi\u0144sk\u0105, a w niej kilkadziesi\u0105t sztuk \u015bwi\u0144, czarnych i bia\u0142ych.
\nId\u0105c dalej Lewad\u0105, po prawej stronie na stoku, by\u0142 bardzo mi\u0142y wi\u015bniowy sad z mn\u00f3stwem fio\u0142k\u00f3w wiosn\u0105 pod drzewami, a dalej, id\u0105c w stron\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105, dochodzi\u0142o si\u0119 do szosy nazwanej \u201emurowank\u0105\u201d. Przy niej by\u0142a k\u0119pa przepi\u0119knych lip, a dalej szko\u0142a podstawowa Sidorowa i plac \u201eWygon\u201d.
\nZa „Wygonem\u201d kieruj\u0105c si\u0119 na wsch\u00f3d dochodzi\u0142o si\u0119 do cmentarza,  (gdzie do dzi\u015b znajduje sie stary, piekny grobowiecPaygert\u00f3w),<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                   Grobowiec rodziny Paygert\u00f3w na cmentarzu sidorowskim<\/div>\n
 <\/div>\n
a na przed\u0142u\u017ceniu tej drogi znajdowa\u0142y si\u0119 blisko siebie: ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymsko-katolicki i cerkiew greko-katolicka.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                   Ko\u015bci\u00f3\u0142 widziany z okien dworu<\/div>\n
    Na Wygonie, podczas uroczysto\u015bci 3 Maja, Tatu\u015b p\u0142omiennie przemawia\u0142 na prowizorycznej ambonie.
\nWracaj\u0105c w obr\u0119b dworu, wchodzimy „Czarn\u0105 bram\u0105”i znajdujemy si\u0119 vis a vis domu. Przed nim rozci\u0105ga si\u0119 gazon, a w jego czterech rogach rosn\u0105 \u015bwierki, w k\u0119pach po 2-3. Front domu upi\u0119ksza\u0142 ganek z patyczkowymi meblami. Jego tr\u00f3jk\u0105tny szczyt ozdabia\u0142y muszle. Od wschodu, przy kr\u00f3tszej stronie domu rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 taras ograniczony 6 s\u0142upkami, na kt\u00f3rych sta\u0142y skrzynki z petuniami.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
\n
                                                                                                         Dworski taras<\/div>\n
 <\/div>\n<\/div>\n
Przed domem ros\u0142o sporo r\u00f3\u017c piennych, a krzaczaste, po drugiej stronie, pod\u201d naszymi\u201d oknami. Z tarasu schodzi\u0142o si\u0119 na drog\u0119 okalaj\u0105c\u0105 ma\u0142y gazon z \u201elipk\u0105 Tereski\u201d, wcale ju\u017c przed wojna du\u017c\u0105.
\nDom by\u0142 parterowy, bez piwnic, z du\u017cym strychem, po kt\u00f3rym nieraz biega\u0142y jesieni\u0105 i zim\u0105  jakie\u015b kuny, czy inne dzikie zwierzaki.<\/p>\n
Sidorowska  codzienno\u015b\u0107<\/u><\/b><\/div>\n

M\u00f3j Ojciec, J\u00f3zef Kalasanty Paygert, otrzyma\u0142 od ojca Kornela 350 ha ziemi ornej, 180 ha lasu, 40 ha obej\u015bcia( sady, ogrody, folwark), jednak  zasta\u0142 maj\u0105tek w roku 1921 zrujnowany. Sta\u0142o si\u0119 to z nast\u0119puj\u0105cych powod\u00f3w:
\n– jego ojciec, Kornel, wydzier\u017cawi\u0142 maj\u0105tek niejakiemu Schwarzowi, pochodzenia \u017cydowskiego. Sam otrzyma\u0142 wtedy stanowisko dyrektora Banku Kredytowego  w Krakowie. Tam te\u017c studiowa\u0142y i uczy\u0142y si\u0119 jego dzieci, syn, Kalasanty i dwie c\u00f3rki, Amelia i Maria ( zwana Maryneczk\u0105). By\u0142o to na d\u0142ugo przed wybuchem I wojny. Jednak Schwarz gospodarowa\u0142 fatalnie. Wspania\u0142a, podolska ziemia zosta\u0142a karygodnie zaniedbana. Na polach pojawi\u0142 si\u0119 w wielkiej ilo\u015bci perz, z kt\u00f3rym jeszcze m\u00f3j Ojciec mia\u0142 problemy. Zbiory by\u0142y zdecydowanie s\u0142absze ni\u017c mog\u0142yby by\u0107 na znakomitym czarnoziemie. Dlaczego skrupulatny i oszcz\u0119dny Dziadek przymyka\u0142 na to oko?
\n– zniszczenia po I wojnie. Jeszcze jako dziecko pami\u0119tam oba laski przeorane okopami wojennymi a zabudowania gospodarcze zniszczone. Dom by\u0142 zupe\u0142nie pusty.Tak wi\u0119c na starcie m\u00f3j Ojciec mia\u0142 gigantyczn\u0105 prac\u0119. Nie mia\u0142 got\u00f3wki, a jeszcze musia\u0142 sp\u0142aca\u0107 Ojcu, mieszkaj\u0105cemu ju\u017c we Lwowie, r\u00f3\u017cne d\u0142ugi i zobowi\u0105zania z racji przekazania mu maj\u0105tku (w formie pieni\u0119\u017cnej, lub w produktach). Nigdy nie by\u0142 silnego zdrowia. Do tego dochodzi\u0142a troska o powi\u0119kszaj\u0105c\u0105 si\u0119 rodzin\u0119. Ale by\u0142 ogromnie pracowity i niezwykle rzetelny w dotrzymywaniu zobowi\u0105za\u0144.  Widz\u0119 Go od moich najm\u0142odszych lat, jak od wczesnego rana, w bryczesach i butach z cholewami, obje\u017cd\u017ca na koniu ca\u0142y maj\u0105tek i folwark.<\/p>\n<\/div>\n

\"\"<\/div>\n
                                                                                               Kalunio przed dworem (1914 r.)<\/div>\n
        Nale\u017cy te\u017c doda\u0107, \u017ce Tatu\u015b by\u0142 i w\u00f3jtem wsi. Nie bardzo wiem na czym Jego praca na tym polu polega\u0142a. Na pewno jednak rozs\u0105dza\u0142 sporne kwestie. A by\u0142o ich niema\u0142o i to jakich!! S\u0142ysz\u0119 kiedy\u015b rozmow\u0119 czekaj\u0105cych bab przed kancelari\u0105. M\u00f3wi\u0105: \u201eTo by\u0142a po\u0142owina z po\u0142owiny z czwertki\u201d. Zd\u0119bia\u0142am i pytam o jak\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 gruntu tym kobietom chodzi\u0142o. \u201eO jedn\u0105 szesnast\u0105\u201d \u2013 odpowiedzia\u0142 zupe\u0142nie bez d\u0142ugiego namys\u0142u Tatu\u015b .
\nW tygodniu kilka razy je\u017adzi\u0142 bryczk\u0105 do Husiatyna w sprawach administracyjnych i do rejenta Mikulego. By\u0142 to cz\u0142owiek z Nim zaprzyja\u017aniony i wiele razy udzieli\u0142 Ojcu dobrych rad.
\nJazda bryczk\u0105 by\u0142a dla nas dzieci zawsze ogromna frajd\u0105, ale zwa\u017cywszy nier\u00f3wno\u015bci naszego podolskiego terenu, by\u0142a dla Tatusia na pewno m\u0119cz\u0105ca.
\nWraca\u0142 zawsze punktualnie na 13-t\u0105 na obiad. Ta punktualno\u015b\u0107 to jeszcze jedna z Jego cech. Nie znosi\u0142 sp\u00f3\u017aniania si\u0119.
\nRano, przy I \u015bniadaniu, przy starannie nakrytym stole, z tradycyjn\u0105 szklaneczka Vichy (to na \u017co\u0142\u0105dek), Tatu\u015b pil kaw\u0119 ze \u015bmietank\u0105, wnoszon\u0105 w dw\u00f3ch dzbanuszkach przez lokaja Filipa. Do tego zawsze pieczywo domowe, mas\u0142o, mi\u00f3d z w\u0142asnej pasieki w kryszta\u0142owym naczy\u0144ku. Potem kolejno wchodzi\u0142y dzieci. Na powitanie ca\u0142owali\u015bmy rodzic\u00f3w w r\u0119k\u0119.
\nMamusia pi\u0142a zawsze herbat\u0119 z mlekiem, trzymaj\u0105c kostk\u0119 cukru w ustach, opieraj\u0105c \u0142okcie na stole.
\nMy dzieci dostawali\u015bmy garnuszek kawy zbo\u017cowej, tzw. kneipowskiej, a co drugi dzie\u0144 kakao, czyli raczej ovomaltin\u0119 szwajcarsk\u0105.
\nWracaj\u0105c do osobowo\u015bci Tatusia, musz\u0119 doda\u0107, \u017ce by\u0142 na\u0142ogowym palaczem. Po obiedzie k\u0142ad\u0142 si\u0119 zawsze w kancelarii na „otomanie\u201d z termoforem na brzuchu. Zawsze mia\u0142 z \u017co\u0142\u0105dkiem problemy.
\nO 17-tej by\u0142 podwieczorek z\u0142o\u017cony te\u017c z kawy, albo herbaty z pieczywem i miodem, zim\u0105 jab\u0142ka, orzechy, w lecie poziomki, maliny. Po podwieczorku zaje\u017cd\u017ca\u0142 przed ganek furman (w latach 20 tych G\u0142owacki), p\u00f3\u017aniej Piotr Jachimowski, prowadz\u0105c faetonik. Rodzice wsiadali, czasami z nami na \u0142aweczce, lub ko\u017ale,(o to miejsce nieomal bili\u015bmy si\u0119), aby objecha\u0107 pola, sprawdzi\u0107 robot\u0119, zobaczy\u0107 wegetacj\u0119.
\nO 19 tej wracano. Tatusia w kancelarii oczekiwa\u0142 Adler, a potem Benio, aby dowiedzie\u0107 si\u0119 o \u201edyspozycjach ja\u015bnie pana na dzie\u0144 nast\u0119pny\u201d.
\nA potem, punktualnie o 20 tej, kolacja z\u0142o\u017cona z gotowanych jarzyn, czasami kasza, czasami kartofle z kwa\u015bnym mlekiem.
\nPrzed spaniem pacierz prowadzony przez jednego z Rodzic\u00f3w przed o\u0142tarzykiem wisz\u0105cym w naszym dziecinnym pokoju na \u015bcianie, ze zwisaj\u0105c\u0105 serwetk\u0105 spod figurki Matki Bo\u017cej i dwa flakony, zawsze za du\u017cych jak na taki ma\u0142y o\u0142tarzyk \u2013 kwiat\u00f3w. Potem Rodzice robili nam na czole krzy\u017cyk, m\u00f3wi\u0105c: \u201edobranoc\u201d.
\nToalety wi\u0119ksze, czyli k\u0105piele odbywa\u0142y si\u0119 raz w tygodniu w tzw. garderobie, czyli pokoju dziewcz\u0105t,  s\u0142u\u017c\u0105cych,  gdy\u017c tam by\u0142o jedno z trzech uj\u0119\u0107 wody,   (te codzienne, odbywa\u0142y si\u0119 pokoju, w miednicy z zimn\u0105 wod\u0105). A  tam w garderobie, stawia\u0142o si\u0119 wann\u0119 blaszan\u0105, wtedy dla mnie ogromn\u0105, i tam si\u0119 k\u0105pali\u015bmy. To by\u0142o bardzo przyjemne: obfito\u015b\u0107 ciep\u0142ej wody i s\u0142odkie, cierpliwe Mamusi: \u201ewyjd\u017a ju\u017c dziecinko\u201d. W tej samej wodzie, po mnie, k\u0105pa\u0142 si\u0119 Adam, kt\u00f3ry absolutnie z wody wychodzi\u0107 nie chcia\u0142, chyba, \u017ce mu Mamusia pozwala\u0142a na przeczytanie jakiej\u015b ksi\u0105\u017cki, np. \u201dQvo vadis\u201d, czy\u201d Ogniem i Mieczem\u201d. Na koniec do wanny wchodzi\u0142a Tereska!!( A mo\u017ce cos pokr\u0119ci\u0142am?)
\nRodzicom  te\u017c organizowano tak\u0105 toalet\u0119, w tej samej wannie, ale w kancelarii. Przez ca\u0142y dom noszono tam….. konewkami ciep\u0142\u0105 wod\u0119. To by\u0142 mankament Sidorowa: brak kanalizacji i ma\u0142a ilo\u015b\u0107 uj\u0119\u0107 wody( w kuchni, w pokoju dziewcz\u0105t i na folwarku). Ubikacje by\u0142y osobno i czysto zbudowane (dla rodzic\u00f3w i go\u015bci i  dla dzieci), ale bez wody bie\u017c\u0105cej!!! My\u015bl\u0119, \u017ce opr\u00f3cz koszt\u00f3w z tym zwi\u0105zanych, mentalno\u015b\u0107 ludzi sprzed I wojny by\u0142a taka: trzeba czym\u015b zaj\u0105\u0107 s\u0142u\u017cb\u0119, aby mog\u0142a zarobi\u0107. A w lecie mo\u017cna si\u0119 przecie\u017c wyk\u0105pa\u0107 na dworze.. Trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce ludzie nie chorowali wi\u0119cej ni\u017c dzi\u015b. Ale panowa\u0142a gru\u017alica, czy jak to si\u0119 wtedy m\u00f3wi\u0142o suchoty i na pewno, cho\u0107 o tym g\u0142o\u015bno nie by\u0142o: choroby weneryczne. To samo zaobserwowa\u0142am po latach, jako \u017cona aptekarza przy robieniu lek\u00f3w w jego laboratorium aptecznym w Dynowie, ju\u017c w latach 50 tych.Ale wracam do  Rodzic\u00f3w. Tatu\u015b bardzo lubi\u0142 czyta\u0107 wszystkie aktualne periodyki, a i sam pisa\u0142 do nich artyku\u0142y, np. do \u201eNaszej przysz\u0142o\u015bci. \u201d Zawsze potem czyta\u0142 je g\u0142o\u015bno Mamusi chodz\u0105c po pokoju i trzymaj\u0105c r\u0119ce pod szelkami, ale te\u017c i uwa\u017cnie s\u0142uchaj\u0105c Jej uwag i opinii. Ona za\u015b posiada\u0142a du\u017ca wiedz\u0119 humanistyczn\u0105, g\u0142\u00f3wnie z nauki domowej, ale bardzo rzetelnej. Potrafi\u0142a wi\u0119c w\u0142a\u015bciwie formu\u0142owa\u0107 swoje uwagi. By\u0142a spostrzegawcza i bardzo rozs\u0105dna. Wychowana  surowo i sparta\u0144sko w rodzinnym, dynowskim domu,  mia\u0142a usposobienie l\u0119kliwe i uleg\u0142e, nie znosi\u0142a te\u017c konflikt\u00f3w; wola\u0142a usuwa\u0107 si\u0119 z pola walki,  ni\u017c wygrywa\u0107.
\nZ racji takiego charakteru by\u0142a bardzo kochana przez wszystkich domownik\u00f3w, nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c s\u0142u\u017cby. Lubi\u0142a ich s\u0142ucha\u0107, w lot \u0142apa\u0142a powi\u0105zania rodzinne, zawsze gotowa pom\u00f3c. W przedpokoju by\u0142a ma\u0142a szafka, naturalnie zamykana na klucz. To by\u0142a Jej apteczka. Ta prawdziwa dzia\u0142a\u0142a dopiero w Husiatynie, a wiec podr\u0119czna, domowa okazywa\u0142a si\u0119 niezwykle potrzebna. Potrzebuj\u0105cy, czy to ze s\u0142u\u017cby, czy ze wsi, nigdy nie odchodzi\u0142 z pustymi r\u0119kami, a do leku dodawa\u0142o si\u0119 cz\u0119sto ose\u0142k\u0119 sera czy mas\u0142a, By\u0142y to, naturalnie, leki nieszkodliwe, proste takie jak ma\u015b\u0107 borowa, cynkowa, jodyna, aspiryna Bayera, ba\u0144ki, termometr, \u015brodki przeczyszczaj\u0105ce, rycynus, banda\u017ce i waty.
\nTatu\u015b cz\u0119sto zapada\u0142 w zimie na nie\u017cyty dr\u00f3g oddechowych. Wtedy wo\u0142a\u0142o si\u0119 ze wsi nieznan\u0105 mi z nazwiska, wysok\u0105 kobiet\u0119, kt\u00f3ra stawia\u0142a mu banki. Gdy ju\u017c \u201epod\u201d nimi le\u017ca\u0142, \u201eucina\u0142\u201d sobie z ni\u0105 wielce \u201euczon\u0105 \u201drozmow\u0119 o \u017cyciu na wsi i jej zapatrywaniach na to i owo. By\u0142o to zabawne, nawet i dla nas, dzieci.<\/p>\n<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                            Ma\u0142gosia i Adam wzorowo pozuj\u0105, r. 1927<\/div>\n
     Za te ba\u0144ki, kobieta dostawa\u0142a tzw. \u201ekupk\u0119 czyszczenia\u201d, czyli stert\u0119 ga\u0142\u0119zi z lasu, na opa\u0142. Mo\u017ce i pieni\u0105dze te\u017c. W razie choroby powa\u017cniejszej, jak np. szkarlatyna nas 4-ga,  proszono z Husiatyna o przyjazd prawdziwego lekarza. By\u0142 nim dr Joszpa, \u017byd . Bardzo  brzydki, o wyj\u0105tkowo semickim wygl\u0105dzie, ale sw\u00f3j fach zna\u0142 dobrze. Drugim lekarzem by\u0142 dr Parafinowicz, a w Probu\u017cnej \u2013 dr Brandman. Tego ostatniego doskonale pami\u0119tam z roku1925 lub 26. Stwierdzi\u0142 u malutkiej Tereski wrz\u00f3d w gardle, a u Adama krzywic\u0119 ko\u015bci. Zaleci\u0142…….z\u0142amanie obu n\u00f3\u017cek, (!), operacyjnie, aby je w potem wyprostowa\u0107. Dwie hiobowe wie\u015bci. Zaczyna si\u0119 oczekiwanie, czy wrz\u00f3d p\u0119knie, czy te\u017c dziecko mo\u017ce si\u0119 udusi\u0107….
\nNa takie dictum obaj panowie, czyli Tatu\u015b i doktor rozpocz\u0119li parti\u0119 szach\u00f3w w salonie, a Mamusia – litani\u0119 za po\u015brednictwem \u015bw. Tereski, rok wcze\u015bniej kanonizowanej. Jej \u017carliwa wiara do dzi\u015b zosta\u0142a mi w pami\u0119ci i sercu….
\nPanowie, po kolejnej partii wracaj\u0105 do dziecka. Tereska zakaszla\u0142a i krew pola\u0142a si\u0119 po buzi. Doktor zagl\u0105da do gard\u0142a i m\u00f3wi: \u201dwrz\u00f3d p\u0119k\u0142, dziecko uratowane\u201d. Potem wraca\u0142a ju\u017c bardzo szybko do zdrowia, a i nogi Adama wyprostowa\u0142y si\u0119 same i dzi\u0119ki rozs\u0105dkowi Mamusi, dziecko unikn\u0119\u0142o straszliwej operacji.
\nLos Brandmanna by\u0142 tragiczny: w lasku, w T\u0142uste\u0144kiem, pope\u0142ni\u0142 wraz z  \u017con\u0105 samob\u00f3jstwo. Podobno by\u0142 to rodzaj ucieczki przed pogromem hitlerowskim w latach 40 tych. Dowiedzia\u0142am si\u0119 tego od Myszki Mieczychowskiej-Czerwi\u0144skiej dopiero w latach 90 tych.
\nW Wasylkowcach (to by\u0142o jedno z naszych bliskich s\u0105siedztw.) w  maj\u0105tku gospodarowa\u0142 Stanis\u0142aw Ujejski, wdowiec po m\u0142odszej siostrze babci Emilii Paygertowej, Stefanii. Pomaga\u0142a mu c\u00f3rka,  Krysi. Tam te\u017c , mieszka\u0142 i pracowa\u0142 dr Kunicki, uroczy, m\u0105dry, a nade wszystko ofiarny lekarz, typ Judyma. Cz\u0119sto by\u0142o tak: zbada\u0142 chor\u0105 kobiet\u0119, da\u0142 jej pieni\u0105dze na wykup recepty i ….kur\u0119 na ros\u00f3\u0142, na wzmocnienie. W Wasylkowcach posiada\u0142 ma\u0142y maj\u0105tek, oko\u0142o 300 morg\u00f3w. Wiele lat po wojnie widzia\u0142am w telewizji reporta\u017c o nim z Gubina, gdzie wiele ludzi z Sidorowa osiedli\u0142o si\u0119. On tez tam w\u015br\u00f3d nich wiele jeszcze lat mieszka\u0142, leczy\u0142, pomaga\u0142, jak ongi\u015b. Opowiadali o nim w tv pro\u015bci, wdzi\u0119czni, ludzie. \u201dPrzeszed\u0142 przez \u017cycie dobrze czyni\u0105c\u201d…
\nW Sidorowie, we wsi by\u0142 te\u017c i ch\u0142op, kt\u00f3ry znakomicie sk\u0142ada\u0142 z\u0142amania, zwichni\u0119cia. Drugim \u201elekarzem\u201d, z Bo\u017cej laski by\u0142 ch\u0142op Szo\u0142upka, kt\u00f3rego wola\u0142o si\u0119 do wzd\u0119tych kr\u00f3w. Dzia\u0142o si\u0119 tak po zjedzeniu przez nie mokrej koniczyny, \u201e takiej po deszczu\u201d. Mamusia opowiada\u0142a mi:\u201d Wchodz\u0119 do stajni, a tu ca\u0142a obora wzd\u0119ta\u201d. Szybko zawo\u0142any Szo\u0142upka, nak\u0142uwa\u0142 brzuchy kr\u00f3w w odpowiednim miejscu i zaraz krowa wraca\u0142a do swego dawnego wygl\u0105du, a ca\u0142\u0105 obora rycza\u0142a ze szcz\u0119\u015bcia.
\nDo naszego Dziadzia, Kornela, kt\u00f3ry przyje\u017cd\u017ca\u0142 do Sidorowa na lato, a cierpia\u0142 na nadci\u015bnienie, przywozi\u0142o si\u0119 z Husiatyna fryzjera Kanarka, specjalist\u0119 od stawiania pijawek. (Ja tak\u017ce sprzedawa\u0142am po wojnie pijawki w aptece mego Kazika w Dynowie. Ch\u0142opi nagminnie je kupowali: \u201ena g\u0142ow\u0119\u201d, \u201ejak strzyka, na dyszcz\u201d, \u201ena kolano\u201d, nawet \u201ena serce\u201d.)
\nMa\u0142o dot\u0105d pisa\u0142am o naszej Mamusi. W moich wspomnieniach z lat 20 tych by\u0142a bardzo \u0142adna, postawna, o grubych warkoczach upinanych w tzw. \u201dchignon\u201d, czyli kok przypiety szylkretowymi szpilami. Ale jeszcze przed urodzeniem Zosi pojechala do Lwowa, chyba na pogrzeb Babci Ludwiki Chamcowej ( matki Leonii Trzecieskiej) i tam sci\u0119\u0142a w\u0142osy.  Wraca, wchodzi do dziecinnego pokoju \u0142adna, bardzo m\u0142oda i bardzo modna. Ja po po\u0142udniu obowi\u0105zkowo le\u017ca\u0142am przy zacienionych oknach. Odsuwam zas\u0142on\u0119 i pytam:\u201d Mamusia czy ciocia\u201d? My\u015bla\u0142am o Helusi Kulikowskiej ( drugiej c\u00f3rce Stanis\u0142awa Ujejskiego, mieszkaj\u0105cej w Zaciszu, 2 km od Sidorowa). Dopiero jak si\u0119 odezwa\u0142a, poznali\u015bmy, \u017ce to nikt obcy. Dziecko zawsze bardzo prze\u017cywa zmian\u0119 wygl\u0105du drogiej mu osoby. Ale potem przyzwyczaili\u015bmy si\u0119 szybko.
\nW chwilach podnios\u0142ych takich jak suma w ko\u015bciele, przyjazd go\u015bci, wyjazd do Czortkowa, Mamusia fryzowa\u0142a sobie grzywk\u0119 gor\u0105cymi szczypcami, potem \u0142adnie j\u0105 sobie rozczesuj\u0105c.
\nMia\u0142a wiele wdzi\u0119ku, skromno\u015bci i  ogromne poczucie humoru, a tak\u017ce zdolno\u015b\u0107 narracji.
\nW Jej pokoju sta\u0142a   toaletka, owalne, srebrne lustro, oraz \u201enowoczesny\u201d jak na owe czasy, przyrz\u0105d do grzania szczypiec, czyli tzw. \u201e\u017celazka do fryzowania\u201d. Sta\u0142y te\u017c tam r\u00f3\u017cne kremy Lacoderma, ale nigdy szminki czy pudry. W niedziel\u0119 czasami mog\u0142y\u015bmy ogl\u0105dn\u0105\u0107 zawarto\u015b\u0107 \u015brodkowej szufladki zamkni\u0119tej na kluczyk. Naszym oczom przedstawia\u0142 si\u0119 istny raj: pier\u015bcionki z brylantami, niekt\u00f3re zwane \u201emarkizami\u201d, broszki np. ca\u0142a ga\u0142\u0105zka r\u00f3\u017cy z kwiatem rozwini\u0119tym, a wszystko wysadzane brylantami, \u0142a\u0144cuchy. Czasami, na Bo\u017ce Narodzenie broszka by\u0142a przypinana. \u201eJak b\u0119dziesz du\u017ca, to dostaniesz\u201d. Tak si\u0119 zawsze ko\u0144czy\u0142a ta wizyta  w sejfie Mamusi (wszystko to zosta\u0142o up\u0142ynnione w czasie wojny we Lwowie, na \u017cycie).
\nNa toaletce Tatusia widzia\u0142am znakomite wody kolo\u0144skie w \u0142adnych flakonach kryszta\u0142owych, bardzo du\u017co r\u00f3\u017cnych szczotek i szczoteczek do czesania, przybory do manicure. Szafa z porz\u0105dnymi ubraniami by\u0142\u0105 rzadko otwierana. Ojciec albo je\u017adzi\u0142 konno, albo w latach 30 tych autem z szoferem (cho\u0107 sam te\u017c umia\u0142 doskonale prowadzi\u0107). \u201e To nie s\u0105 miejsca na wytworne garnitury\u201d- mawia\u0142. Ale jak ju\u017c je\u017adzi\u0142 do Lwowa ( 300 km, poci\u0105giem), ubrany by\u0142 znakomicie.
\nWyj\u0105tkowo eleganckim m\u0119\u017cczyzna by\u0142 Kornel.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                               Kornel Paygert w 1912 r.<\/div>\n
 <\/div>\n
Ubrany zawsze idealnie \u201epod kolor\u201d, czyli koszula, chusteczka w butonierce, krawat i garnitur by\u0142y zawsze doskonale dobrane. Do koszuli spinki bi\u017cuteryjne i podobna szpilka do krawata. Mankiety i ko\u0142nierzyki koszuli by\u0142y sztywno wykrochmalone i l\u015bni\u0105ce (zreszt\u0105 m\u00f3j m\u0105\u017c, zaraz po \u015blubie w 45 roku, nosi\u0142 podobne). Takiej elegancji i wygl\u0105du wymaga\u0142a Jego \u017cona, Emilka.
\nKornel by\u0142 cz\u0142owiekiem w czasach mego dzieci\u0144stwa prawie ociemnia\u0142ym. Prowadzi\u0142 \u017cycie przy biurku, dyktuj\u0105c sekretarce, lub s\u0142uchaj\u0105c, gdy ona czyta\u0142a mu gazety. Taki tryb \u017cycia nie powodowa\u0142 zu\u017cycia ubra\u0144, a ponadto \u015brodowisko lwowskie, w kt\u00f3rym si\u0119 obraca\u0142 wymaga\u0142o zadbania i elegancji. W swoim domu, przy ulicy Chmielowskiego, urz\u0105dza\u0142 znane \u201d\u015brody\u201d literackie. Zaprasza\u0142 zawsze na om\u00f3wienie konkretnego tematu. Na pocz\u0105tku kto\u015b wyg\u0142asza\u0142 referat, a potem by\u0142a dyskusja. S\u0142u\u017c\u0105ca w bia\u0142ej koronce na g\u0142owie , czarnej sukience i bia\u0142ym fartuszku,  roznosi\u0142a herbat\u0119 i ciasteczka, ale nigdy niczego wi\u0119cej. Panowie palili te\u017c cygara i dyskutowali do p\u00f3\u017ana.
\n\u017bona Kornela, Emilia z Bohdan\u00f3w, by\u0142a pi\u0119kn\u0105 kobiet\u0105, ale nigdy nie widzia\u0142am jej \u015bmiej\u0105cej si\u0119, weso\u0142ej.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                         Emilia z Bochdan\u00f3w Paygertowa<\/div>\n
 <\/div>\n
Nie mia\u0142a osobistego uroku ani wdzi\u0119ku. Ale pi\u0119knie gra\u0142a na fortepianie.  Niestety Kornel muzyki nie znosi\u0142. Zawsze wiec chc\u0105c zagra\u0107, Babcia pyta\u0142a, czy \u201epan ju\u017c wyszed\u0142\u201d, naturalnie prowadzony przez sekretark\u0119, na spacer. Nie by\u0142o to dobre ma\u0142\u017ce\u0144stwo, w przeciwie\u0144stwie do moich Rodzic\u00f3w.
\nJak ju\u017c wspomnia\u0142am, Kornel nie m\u00f3g\u0142 obej\u015b\u0107 si\u0119 bez sekretarki. Kto to by\u0142? Z zamierzch\u0142ej przesz\u0142o\u015bci pami\u0119tam pann\u0119 Mani\u0119, do\u015b\u0107 brzydk\u0105, ale poczciw\u0105. Potem by\u0142y to kolejno panny \u017bebrowskie ( zubo\u017ca\u0142e ziemianki, wyrzucone z maj\u0105tku \u201ezza kordonu\u201d czyli z Rosji po rewolucji bolszewickiej w 1917 r.) : Zosia, Ada, Jola i Roma.  Wszystkie by\u0142y wychowankami Niepokalanek z Jaz\u0142owca,  znakomicie m\u00f3wi\u0142y po francusku i Kornel by\u0142 z nich bardzo zadowolony.
\nKolejna sekretark\u0105 by\u0142a panna Berezowska, a po niej Tu\u0142odziecka.  By\u0142a postawna i elegancka.  Gdy w latach 30 tych Kornel przyjecha\u0142 z ni\u0105 na wakacje do Sidorowa, powiedzia\u0142: \u201eChcia\u0142bym J\u00f3ziu, aby Filip podawa\u0142 p\u00f3\u0142misek pannie Tu\u0142odzieckiej przed Tob\u0105\u201d. Mamusi\u0119 bardzo to zdziwi\u0142o, ale jak zwykle, nie zaoponowa\u0142a.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
 <\/div>\n
                                                                                Kornel Paygert w Truskawcu w 1912 r.<\/div>\n
     Kornel nie by\u0142 ani ciep\u0142y, ani \u0142atwy w obej\u015bciu, ale doda\u0107 musz\u0119, \u017ce sprawiedliwy. Umia\u0142 wynagradza\u0107 wszystkie swoje faux pas. Pami\u0119tam pi\u0119kna lamp\u0119 salonow\u0105, na wysokim, jakby biedermajerowskim coko\u0142ku z zielonym aba\u017curem, kt\u00f3r\u0105 Mamusia dosta\u0142a od niego po jakiej\u015b, zapewne niesprawiedliwej, uwadze.
\nAdam i ja otrzymali\u015bmy efektywne wyposa\u017cenie, gdy poszli\u015bmy do gimnazjum, \u017ce nie wspomn\u0119 ju\u017c o pi\u0119knych i drogich prezentach dla nas, dzieci, z okazji Bo\u017cego Narodzenia czy Wielkanocy. Gdy przyje\u017cd\u017ca\u0142 na wakacje, przywozi\u0142 prezenty sportowe; hu\u015btawka, kr\u0119gielnia, krykiet.
\nHojnie obdarowywa\u0142 i synow\u0105, czyli Mamusi\u0119, kt\u00f3ra przypad\u0142a mu do serca z racji swojej skromno\u015bci i uroku.<\/p>\n
Nasi domownicy<\/b><\/u><\/div>\n

Chcia\u0142abym teraz opowiedzie\u0107 o wn\u0119trzu naszego domu i ludziach, kt\u00f3rzy nas tam otaczali.
\nZaczn\u0119 od przemi\u0142ego Werli, a mo\u017ce W\u0142adka?, nie pami\u0119tam. Przez rok, zast\u0119puj\u0105c Filipa, pe\u0142ni\u0142 rol\u0119 lokaja. By\u0142 to cz\u0142owiek o mi\u0142ej powierzchowno\u015bci i subtelnym profilu. Kocha\u0142 ksi\u0105\u017cki i czyta\u0142 je nam dzieciom z zami\u0142owaniem i ekspresj\u0105. Druga osoba, kt\u00f3ra nam czyta\u0142a, to Babcia Emilka. Przyje\u017cdzajac z Kornelem na lato do naszego domu, cale letnie popo\u0142udnia nam po\u015bwi\u0119ca\u0142a. Czyta\u0142a pi\u0119knie. I w ten spos\u00f3b poznali\u015bmy \u201eSerce\u201d Amicisa, \u201eOko proroka\u201d \u0141ozi\u0144skiego; Robinsona cz\u0119\u015bciowo nam opowiedzia\u0142a. Po takich spotkaniach ka\u017cdy dostawa\u0142 od Babci kostk\u0119 cukru lub czekolady.<\/p>\n<\/div>\n

\"\"<\/div>\n
                                                                           J\u00f3zia z malutk\u0105 Ma\u0142gosi\u0105 i Adasiem, 1923 r.<\/div>\n
      Naturalnie mieli\u015bmy bony. Pierwsz\u0105 by\u0142a \u201estara bo\u0144cia\u201d, kt\u00f3ra po wys\u0142u\u017conych ju\u017c latach w innych dworach, piel\u0119gnowa\u0142a i Teresk\u0119. Widz\u0119 jej sylwetk\u0119 pot\u0119\u017cn\u0105 i grub\u0105 i do\u015b\u0107 ostry g\u0142os, kt\u00f3rym zwraca si\u0119 do nia\u0144ki, Sabiny, prosz\u0105c j\u0105 o nowe majtki dla Adasia, a gdy dostaje je przez okno, m\u00f3wi: \u201dCiebie Pan B\u00f3g ci\u0119\u017cko poka\u017c\u0119 za te majtki zmoczone\u201d.<\/div>\n
 <\/div>\n
              \"\"<\/div>\n
                                                                                     Adam pod potr\u00f3jnym jesionem, 1925 r.<\/div>\n
 <\/div>\n
Mia\u0142am wtedy chyba ze 4 lata i ta scena dok\u0142adnie utkwi\u0142a mi w pami\u0119ci.  Wtedy mia\u0142o miejsce zabawne wydarzenie, ktorego bohatetem by\u0142 ma\u0142y, chyba 2 letni Adam. Przybyli na wizyt\u0119 go\u015bcie zapytali malca: „A czyim ty jestes synkiem”? ” Niani i Taty” brzmia\u0142a rezolutna odpowied\u017a, kt\u00f3ra ciut speszyla biednego Tatusia. „Dure\u0144 jeste\u015b” skwitowa\u0142 wyst\u0119p synka.
\nRok p\u00f3\u017aniej bo\u0144cia u nas umar\u0142a.  Pami\u0119tam szum, ksi\u0119dza, ministranta… Le\u017cy na cmentarzu sidorowskim zaraz na prawo przy wej\u015bciu, z czarnym krzy\u017cem. By\u0142a te\u017c i p. Waniurska, dobra i kochana, ale chora na powa\u017cna chorob\u0119 zwan\u0105 skleroderm\u0105. Tatu\u015b stale sprowadza\u0142 do niej lekarzy. Po odej\u015bciu od nas zosta\u0142a umieszczona we lwowskim szpitalu dla nieuleczalnie chorych i niebawem umar\u0142a.
\nPotem pami\u0119tam Zosi\u0119 D\u0105browsk\u0105, kt\u00f3ra bardzo lubi\u0142a hodowl\u0119 kr\u00f3lik\u00f3w. Czasami we trojk\u0119 szukali\u015bmy uciekinier\u00f3w po krzakach. To ona zacz\u0119\u0142a uczy\u0107 mi\u0119 czytania i pisania, nie\u017ale te\u017c rysowa\u0142a, ale cieszy\u0142am si\u0119, gdy odesz\u0142a. Nawet bardzo!! Aby \u201edoko\u0144czy\u0107\u201d mojej edukacji na tym polu, Rodzice prosili nauczyciela szko\u0142y gminnej ze wsi, pana Krukiewicza. S\u0105dz\u0119, \u017ce to  mu si\u0119 uda\u0142o.
\nJedn\u0105 z moich nianiek  w latach 20 tych by\u0142a Helcia G\u0142owacka, siostra furmana. Jej m\u0142odsza siostra,  Jadwiga by\u0142a niani\u0105 Zosi, ukochan\u0105 Inci\u0105.
\nMusze wspomnie\u0107 i o kucharzach. Pierwszym by\u0142 chyba Jaszczur, drugim, ju\u017c w latach 30 tych Olejnik. Kojarzy mi si\u0119 z mi\u0142ymi wspomnieniami. Lubi\u0142 nami\u0119tnie czyta\u0107, buszuj\u0105c po naszej i rodzic\u00f3w bibliotekach w czasie rodzinnych wyj\u015b\u0107 do ko\u015bcio\u0142a. By\u0142 zr\u0119czny i umiej\u0119tny; przygotowywa\u0142 Adamowi i mnie pyszne smako\u0142yki przy wyjazdach do Chyrowa i Jaz\u0142owca.  Mia\u0142 troje dzieci: Izi\u0119, moja r\u00f3wie\u015bnic\u0119, Zenka w wieku Tereski i Heni\u0119, z kt\u00f3ra bawi\u0142a si\u0119 ma\u0142a Zosia. Cz\u0119sto przychodzili do nas na zabaw\u0119, a i czasami brali udzia\u0142 w r\u00f3\u017cnych \u201ereprezentacjach\u201d (nomenklatura panny Sienkiewicz\u00f3wny, re\u017cyserki), czyli przedstawieniach.
\nTo w\u0142a\u015bnie Olejnikowi wydawa\u0142am produkty do gotowania ze spi\u017carni pod nieobecno\u015b\u0107 Mamusi, ale to by\u0142y ju\u017c lata 30-te.
\nOsob\u0105 do pomocy w kuchni by\u0142a  kulawa Antosia, ale bardzo urodziwa i nadzwyczaj pomocna. Typ jak od Tetmajera.
\nLokaj Filip s\u0142u\u017cy\u0142 u nas najd\u0142u\u017cej jako, ze Kornel nie wyobra\u017ca\u0142 sobie pobytu u nas bez jego obs\u0142ugi. Cierpliwie znosi\u0142 te\u017c \u201eapoplektyczne\u201d wybuchy starszego pana i zawsze doskonale na tym wychodzi\u0142.
\nM\u00f3wi\u0105c o s\u0142u\u017cbie nie mo\u017cna zapomnie\u0107 fornala, kt\u00f3rego pami\u0119tam jako pilnuj\u0105cego spichlerza. By\u0142 to Koby\u0142ka, jeniec z armii rosyjskiej z I wojny, a potem wcielony do armii austriackiej. Zdaniem Tatusia by\u0142 on najlepszym z ca\u0142ej s\u0142u\u017cby. A do tego niebywale silny. Fama g\u0142osi\u0142a, \u017ce potrafi\u0142 w z\u0119bach podnie\u015b\u0107 korzec zbo\u017ca!!! Ogolnie rzecz biorac mielismy w domu 5 os\u00f3b s\u0142uzby: dwie dziewczyny do sprz\u0105tania, prania, prasowania, lokaja, kucharza i podkuchenn\u0105. Na folwarku  byl furman , stajenny,i gumienny, czyli klucznik. Fornali obs\u0142ugujacych konie bylo oko\u0142o  20. Byli wynagradzani  w postaci tzw.ordynarii, czyli zbo\u017ca, u\u017cyczenia pola pod kartofle oraz drewna na opa\u0142. Benio i kucharz mieli jeszcze utrzymanie dla swoich kr\u00f3w.<\/div>\n
     Babcia Emilka by\u0142a dla nas w dzieci\u0144stwie dobra i serdeczna. Kiedy\u015b Rodzice pojechali do Lwowa, a my z Dziadziami wybrali\u015bmy si\u0119 pole. W czasie naszych szale\u0144stw na \u015bciernisku, bardzo porani\u0142am sobie kostki, ale na razie nic Babci nie powiedzia\u0142am. W domu rzecz si\u0119 wyda\u0142a, a  Babcia z ogromn\u0105 troskliwo\u015bci\u0105, kl\u0119cz\u0105c na ziemi, opatrywa\u0142a mi moje \u201erany\u201d. Innym weso\u0142ym i ciep\u0142ym odruchem by\u0142 moment zakraplania oczu Dziadzia. Jedne krople do lewego, drugie do prawego. Jak tu si\u0119 nie pomyli\u0107 stoj\u0105c twarz\u0105 do pacjenta? Babcia odwraca\u0142a si\u0119 wtedy ty\u0142em i zaznacza\u0142a prawe oka Dziadzia na swoim prawym i to samo z lewym. Za\u015bmiewali\u015bmy si\u0119 wtedy z tego, a przecie\u017c Babci o to chodzi\u0142o.
\nWidz\u0119 j\u0105 jeszcze teraz jak \u017cyw\u0105, w sukni do ziemi i fartuszku r\u00f3wnie d\u0142ugim w niebieskie paski, bardzo prost\u0105, jeszcze m\u0142od\u0105.
\nW Sidorowie mieli\u015bmy mn\u00f3stwo drobiu, zw\u0142aszcza indyk\u00f3w, (kt\u00f3re potem by\u0142y wysy\u0142ane do Lwowa, do eleganckiego George`a, zawsze w zimie, zaszyte w p\u0142otno. Dochodzi\u0142y w ciagu jednego dnia, (tak wtedy funkcjonowaly swietne pociagi zwane lux-torpedami), ), kur i kaczek, a cala wie\u015b by\u0142a pe\u0142na g\u0119si; zawsze widzia\u0142am pe\u0142no pierza. Zim\u0105 odbywa\u0142y si\u0119 \u201et\u0142oki\u201d, czyli darcie  go. Kobiety oddziera\u0142y puch g\u0119si od \u201ekregoslupa\u201d piora. Naturalnie chodzi\u0142o o puch do poduszek. Kobiety, kt\u00f3re przychodzi\u0142y na \u201et\u0142ok\u0119\u201d ze wsi, zawsze wychodzi\u0142y po pocz\u0119stunku i zap\u0142acie.
\nInnym gromadnym spotkaniem pracownik\u00f3w by\u0142o zrywanie jab\u0142ek i znoszenie ich do schowka na zim\u0119, trz\u0119sienie orzech\u00f3w, obrywanie li\u015bci tytoniowych i nizanie ich na d\u0142ugie sznury do suszenia.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                                      Jesienny zbi\u00f3r jab\u0142ek<\/div>\n
     Wa\u017cn\u0105 i dochodowa czynno\u015bci\u0105 by\u0142o plantowanie konopi: \u017c\u0119cie, moczenie, suszenie, czesanie na drucianych szczotkach, nadziewanie ju\u017c mi\u0119kkich i suchych na k\u0105dziel i prz\u0119dzenie. By\u0142a to pi\u0119kna i wdzi\u0119czna praca. Prz\u0119dzenie bardzo lubi\u0142a Mamusia.
\nNitki nawini\u0119te na cz\u00f3\u0142enko zanosi\u0142o si\u0119 do tkacza, kt\u00f3ry tka\u0142 tzw. werety, czyli d\u0142ugie pasma p\u0142\u00f3tna, kt\u00f3re czeka\u0142o jeszcze moczenie i suszenie na s\u0142o\u0144cu.
\nW naszym dalszym s\u0105siedztwie, w Koszy\u0142owcach, 9 km od Jaz\u0142owca, u pp. Modzelewskich by\u0142a znakomita produkcja takiego p\u0142\u00f3tna, hafty i szycie pi\u0119knych portier i zas\u0142on. Ale tamto p\u0142\u00f3tno pochodzi\u0142o ze lnu. Konopie s\u0105 do tkanin grubszych.
\nPani Modzelewska mia\u0142a ca\u0142\u0105 szk\u00f3\u0142k\u0119 dziewcz\u0105t haftuj\u0105cych, a po wojnie to ona za\u0142o\u017cy\u0142a tego typu wyroby i prace w Cepelii.
\nNatomiast nasze sidorowskie werety by\u0142y robione na u\u017cytek w\u0142asny.
\nLas by\u0142 przez Tatusia bardzo chroniony i pilnowany. Zajmowa\u0142 si\u0119 tym le\u015bniczy Cha\u0142upa, ojciec 24 (!) dzieci, bardzo przez mego Ojca ceniony.
\nLas posiada\u0142 oko\u0142o 200 morg\u00f3w. Jesieni\u0105 odbywa\u0142y si\u0119 tam polowania na  zaj\u0105ce, lisy, ba\u017canty i borsuki. Ale gdy na \u015aw. J\u00f3zefa przyje\u017cd\u017cali z Rudnik Moysowie, Wuj Micha\u0142, zapalony my\u015bliwy, polowa\u0142 wtedy na rogacze. Mia\u0142 on do polowania specjalny str\u00f3j: buty na lekkim obcasiku, kapelusik z pi\u00f3rkiem oraz bro\u0144 tak\u0105 i owak\u0105, kt\u00f3r\u0105 trzyma\u0142 na specjalnych pasach. By\u0142 do lasu zawo\u017cony ko\u0144mi. Tam z tzw. ambonki obserwowa\u0142 zwierzyn\u0119. Pomimo \u017cy\u0142ki my\u015bliwskiej,  bardzo j\u0105 kocha\u0142, a samo polowanie traktowa\u0142 jak swoiste \u015bwi\u0119to. M\u00f3wi\u0142, \u017ce trzeba strzela\u0107 tak, aby zwierz\u0119cia nie m\u0119czy\u0107, nigdy z ty\u0142u, gdy nie ma szans na ucieczk\u0119.
\nPotem o swoich obserwacjach le\u015bnych opowiada\u0142 nam \u017cywo podczas kolacji.
\nW lecie te\u017c przyje\u017cd\u017ca\u0142 na jakie\u015b zwierz\u0119. Ale jakie? Nie pami\u0119tam.
\nNasz Adam, jako kilkunastoletni ch\u0142opiec je\u017adzi\u0142 do Krogulca, do Potockich, na polowanie dzikich kaczek i s\u0142onek. Jego trofeum to by\u0142 wspania\u0142y jastrz\u0105b, z rozpostartymi skrzyd\u0142ami, kt\u00f3ry ju\u017c po wypchaniu, wita\u0142 go\u015bci  w przedpokoju. Podobnie pi\u0119kna sk\u00f3ra borsuka, upolowanego przez Stefanka, wisia\u0142a u Moys\u00f3w w Rudnikach.
\nZimowe polowania to by\u0142o dla nas prze\u017cyciem nie lada. Zje\u017cd\u017ca\u0142y sanie z zaproszonymi, mr\u00f3z skrzypia\u0142, s\u0142o\u0144ce \u015bwieci\u0142o. W domu przygotowywa\u0142o si\u0119 wspania\u0142y bankiet na zg\u0142odnia\u0142ych po polowaniu. Trofea wioz\u0142y specjalne sanki, a kucharz je segergowa\u0142 i chowa\u0142 do lodowni. Potem gotowa\u0142 z nich buliony, kt\u00f3re, po zastygni\u0119ciu, by\u0142y znakomitym dodatkiem do r\u00f3\u017cnych potraw.
\nAle jeszcze przed powrotem my\u015bliwych, wozi\u0142o si\u0119 im II \u015bniadanie do lasu (np. bigos). Filip ugania\u0142 ca\u0142y dzie\u0144: czy\u015bci\u0142 bro\u0144 pomaga\u0142 zdejmowa\u0107 o\u015bnie\u017cone odzienie i buty my\u015bliwych, korzystal z napiwk\u00f3w a wieczorem bywa\u0142 ju\u017c mocno podchmielony. Pewnego razu zosta\u0142 za to mocno przez Tatusia skarcony: podczas pracy trzeba by\u0107 do ko\u0144ca trze\u017awym, nie mo\u017cna w takim stanie podawa\u0107 do sto\u0142u.  Nic sobie z tego nie robi\u0105c, wszed\u0142 brawurowo do salonu i powiedzia\u0142: \u201dza pysk dzi\u0119kuj\u0119 (wida\u0107, \u017ce zosta\u0142 przez Tatusia troch\u0119 otrze\u017awiony), ale za prac\u0119 nie dzi\u0119kuj\u0119\u201d. Naturalnie, \u017ce to wzbudzi\u0142o og\u00f3ln\u0105 weso\u0142o\u015b\u0107. A Filip, ju\u017c wytrze\u017awiony, grzecznie podawa\u0142 do sto\u0142u w bia\u0142ych r\u0119kawiczkach.
\nDo tych bankiet\u00f3w my\u015bliwskich panie nie zasiada\u0142y, nawet pani domu. C\u00f3\u017c, jedna z naszych nauczycielek (lata 33-34), chyba panna Mierzejewska, by\u0142a niepocieszona.
\nPisa\u0142am ju\u017c o kucharzach, ale chyba ostatnim na tym stanowisku by\u0142 Kijowski i on specjalizowa\u0142 si\u0119 we wspania\u0142ych potrawach dla my\u015bliwych.  Pracowa\u0142 poprzednio w jakim\u015b znamienitym domu i tam si\u0119 fachu wyuczy\u0142.<\/p>\n
Narodziny Zosi<\/b><\/u><\/div>\n

19 sierpnia 30 r. urodzi\u0142a si\u0119 Zosia, nasza najm\u0142odsza siostrzyczka. By\u0142a to dla nas wielka rado\u015b\u0107, ale i ewenement na du\u017c\u0105  klas\u0119. Pami\u0119tam, \u017ce by\u0142 to wtorek, a jeszcze w niedziel\u0119 byli\u015bmy z Mamusi\u0105 w polu, dzielnie, dziarsko spaceruj\u0105c\u0105, w bia\u0142ej sukience w czarne kropki. Jak dobrze to pami\u0119tam!! A we wtorek rano, gdy jeszcze byli\u015bmy w \u0142\u00f3\u017ckach, „madame\u201d z Husiatyna zaanonsowa\u0142a nam: \u201emacie siostrzyczk\u0119\u201d. Odpowiedzieli\u015bmy piskiem i rado\u015bci\u0105!!
\nZo\u015bka jest od nas du\u017co m\u0142odsza: ode mnie o 8, od Adama o 7, a  od Tereski – 5 lat. Jest to znaczna r\u00f3\u017cnica wieku, zw\u0142aszcza w rodze\u0144stwie razem  wychowuj\u0105cym si\u0119, ale kochali\u015bmy j\u0105 szalenie, a Adam chyba najbardziej. Ja uwa\u017ca\u0142am j\u0105 troch\u0119 jak \u017cyw\u0105 laleczk\u0119, ale potrafi\u0142am d\u0142ugo obserwowa\u0107 jej buzi\u0119, ruchy i codziennie post\u0119puj\u0105cy rozw\u00f3j.
\nDo chrztu podawa\u0142y Zo\u015bk\u0119 dwie pary: pa\u0144stwo Boguccy z Czarnokoniec (przyjaciele Rodzic\u00f3w z maj\u0105tku nieopodal Kopyczyniec) oraz Jurkowie Kunstteterowie (siostra Mamusi, Stefcia, z m\u0119\u017cem) ze Stryja.<\/p>\n<\/div>\n

 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                        W dniu chrztu \u015bw. Zo\u015bki, 1930 r., w angielskim ogrodzie: Stefcia Kunstteter, Kalunio, Ma\u0142gosia, Tereska i Adam<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                   Nowy samoch\u00f3d Kalunia (Praha): Adam przy kierownicy, obok kierowca, z ty\u0142u Ma\u0142gosia i Tereska<\/div>\n
 Do sidorowskiego ko\u015bcio\u0142a jechali\u015bmy dwoma autami,kt\u00f3re wzbudzi\u0142y w cichej wiosce troch\u0119 sensacji.  Chrztu udziela\u0142 proboszcz ks. Wa\u0142owski<\/div>\n
.<\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                 Kalunio z dzie\u0107mi w ogrodzie, 1930 r.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                    Stefcia Kunstteter, Ma\u0142gosia, Adam i Tereska w angielskim ogrodzie, 1930 r.<\/div>\n
    Zo\u015bka chowa\u0142a si\u0119 bardzo dobrze. Adam cz\u0119sto ko\u0142ysa\u0142 j\u0105 na w\u00f3zku, wysokim, patyczkowym, z bud\u0105. Pami\u0119tam j\u0105 weso\u0142\u0105, u\u015bmiechni\u0119t\u0105 na r\u0119kach r\u00f3\u017cnych ludzi, np. Halinki Wilkans\u00f3wny, naszej nauczycielki w latach 30 tych. Niani\u0105 Zo\u015bki by\u0142a wspomniana ju\u017c Incia, Jadwiga G\u0142owacka, siostra Helci i furmana  G\u0142owackiego. Najwi\u0119kszym problemem ma\u0142ej Zosi by\u0142 strach przed tr\u0105bieniem str\u00f3\u017ca nocnego, kt\u00f3ry w ten spos\u00f3b dawa\u0142 pa\u0144stwu zna\u0107 o swej czujno\u015bci. W ko\u0144cu Tatu\u015b zakaza\u0142 mu tego.
\nMy starsi mi\u0119li\u015bmy ju\u017c wtedy jakie\u015b lekcje i obowi\u0105zki. Ma\u0142a Zosia by\u0142a wi\u0119c bez towarzystwa. Zlecono wi\u0119c Filipowi spacery z ni\u0105 po ogromnym ogrodzie, aby \u201eby\u0142a na \u015bwie\u017cym powietrzu\u201d. On jednak wola\u0142 chodzi\u0107 na papierosa do ku\u017ani czy stolarni na rozmow\u0119 z ch\u0142opami. A  dziecko sta\u0142o obok zadzieraj\u0105c g\u0142\u00f3wk\u0119 w podziwie wobec kopc\u0105cych i rycz\u0105cych ze \u015bmiechu. Szczytem wszystkiego by\u0142o, gdy pewnego dnia zasta\u0142am j\u0105 w ogrodzie z paluszkiem na buzi: \u201ecicho, Ip \u015bpi\u201d,  przy Filipie chrapi\u0105cym w najlepsze na ogrodowej \u0142awce, Filipie, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie mia\u0142 jej pilnowa\u0107.!!
\nWieczorami nasza starsza tr\u00f3jka szala\u0142a w ogrodzie angielskim. Sta\u0142 tam olbrzymi jesion, a w\u0142a\u015bciwie trzy, zro\u015bni\u0119te ze sob\u0105.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                         Tr\u00f3jpienny jesion, miejcse zabaw od zawsze. 7-miesi\u0119czny Adam i dwuletnia Ma\u0142gosia z bon\u0105 Czerkawsk\u0105, 1924 r.<\/div>\n
Wchodzili\u015bmy do \u015brodka przez ma\u0142y schodek, g\u00f3r\u0119 czasami nakrywali\u015bmy kocem i miejsce do zabaw by\u0142o wspania\u0142e. By\u0142 to raz domek, raz schowek, w zale\u017cno\u015bci od naszej fantazji. Bawili\u015bmy si\u0119 te\u017c tam w puszczyka. Jeden si\u0119 chowa\u0142, a puszczyk wo\u0142aj\u0105c: hu hu hu, wychodzi\u0142 na \u0142\u00f3w. Oczywi\u015bcie nie by\u0142a to zabawa dla 3 letniego dziecka. Uciekali\u015bmy przed ni\u0105, kryli\u015bmy si\u0119, aby nie bieg\u0142a za nami. I wtedy rozlega\u0142 si\u0119 tragiczny ryk…
\nPotem ju\u017c Mamusia czyta\u0142a jej ksi\u0105\u017ceczki. Gdy pyta\u0142a czy rozumie, zawsze otrzymywa\u0142a rezolutn\u0105 odpowied\u017a: \u201ewiem Mamusiu\u201d. To by\u0142o bardzo zdolne, ale przede wszystkim spokojne dziecko. Ju\u017c wtedy patrzy\u0142a z pewnym dystansem na \u015bwiat.<\/div>\n
Przepada\u0142a za zwierz\u0119tami i wog\u00f3le sie ich nie ba\u0142a. Jako ma\u0142a, 6-7 letnia dziewczynka wchodzi\u0142a do zagrody m\u0142odych , a wi\u0119c bardzo silnych, a jednocze\u015bnie g\u0142upich koni i biega\u0142a niczym spr\u0119\u017cynka pomiedzy ich nogami, staraj\u0105c si\u0119 unikn\u0105\u0107 kopni\u0119cia. Potem jak bomba ucieka\u0142a. Kiedy\u015b tak si\u0119 wtedy pot\u0142uk\u0142a, \u017ce do dzi\u015b ma niewyj\u0119te z rany kamyczki w kolanie.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                                  Zosia 6-letnia, 1936 r.<\/div>\n
     Gdy przychodzi\u0142a zima, ca\u0142\u0105 nasz\u0105 czw\u00f3rk\u0119 ci\u0105gn\u0105\u0142 na sankach Filip,  jednocze\u015bnie biegn\u0105c. Byli\u015bmy z nim zwi\u0105zani nie przez sympati\u0119 do nas, kt\u00f3rej szczeg\u00f3lnie nie wyczuwa\u0142am, ale poprzez du\u017co razem prze\u017cytych chwil.  Filip nic z \u00f3wczesnej polityki nie rozumia\u0142, ale b\u0119d\u0105c Rusinem (dzi\u015b nazywa si\u0119 ich Ukrai\u0144cami), potrafi\u0142, ju\u017c po wybuchu II wojny, s\u0142ysz\u0105c samolot wojenny, powiedzie\u0107: \u201e Hitler leci samostijn\u0105 Ukrain\u0119 budowa\u0107.\u201d<\/p>\n
Nasze nauczycielki<\/b><\/u><\/div>\n

A teraz troch\u0119 o naszych domowych nauczycielkach. Wspomnia\u0142am ju\u017c, \u017ce w latach 30 tych nauczycielk\u0105 by\u0142a u nas Halina Wilkans,<\/p>\n<\/div>\n

                  \"\"<\/div>\n
                                                                      Adam, Tereska i Ma\u0142gosia z nauczycielk\u0105 Halin\u0105 Wilkans, 1931 r.<\/div>\n
 <\/div>\n
a jej siostra Rena pracowa\u0142a w Zaciszu u Kulikowskich ucz\u0105c Irk\u0119 ( Helusia Kulikowska, matka Irki, by\u0142a drug\u0105 c\u00f3rk\u0105 Stanis\u0142awa Ujejskiego i Stefanii, siostry Emilii Paygertowej\u201d. Zacisze by\u0142o naszym najbli\u017cszym s\u0105siedztwem, ok. 2 km od Sidorowa). Obie z Irk\u0105, stwierdzi\u0142y\u015bmy po latach, ju\u017c w Warszawie, \u017ce nie przepada\u0142y\u015bmy za nimi oboma. Zw\u0142aszcza ja.
\nPo odej\u015bciu Halinki, uczy\u0142a nas panna Czarnecka, a potem Go\u0142\u0119bska. Oboje z Adamem byli\u015bmy w jednej klasie. Ja zosta\u0142am \u201ezdegradowana\u201d, aby nie trzyma\u0107 nauczycielki do trzech r\u00f3\u017cnych klas; to by\u0142o za kosztowne. Dzi\u015b jest to bez znaczenia, ale ja wtedy \u017ale si\u0119 z tym czu\u0142am. Wracaj\u0105c do Go\u0142\u0119bskiej to znany by\u0142 epizod z Adamem, kt\u00f3ry chc\u0105c j\u0105 dotkn\u0105\u0107, powiedzia\u0142: \u201dPani wcale nie jest jeszcze taka stara\u201d. Chyba jednak zbyt nad tym stwierdzeniem nie cierpia\u0142a…
\nPotem nasta\u0142a era Zinki Sienkiewicz\u00f3wny, siostrzenicy Henryka (era, bo by\u0142a u nas w dw\u00f3ch nawrotach). By\u0142a to posta\u0107 bardzo ciekawa.
\nByli\u015bmy wtedy w klasie czwartej. Zinka by\u0142a punktualna i obowi\u0105zkowa, ale i wymagaj\u0105ca. Zadawane przez ni\u0105 \u201etematowe\u201d zadania matematyczne by\u0142y dla mnie m\u0119czarni\u0105. Nie mia\u0142am zupe\u0142nie g\u0142owy do przedmiot\u00f3w \u015bcis\u0142ych. Ale pi\u0119knie uczy\u0142a nas po francusku, kt\u00f3rego to j\u0119zyka nauczy\u0142a si\u0119 w Jaz\u0142owcu u Niepokalanek. Ponadto 4 razy w roku przygotowywa\u0142a dla ca\u0142ego domu pi\u0119kne przedstawienia, recytacje, \u017cywe obrazy, ta\u0144ce itp. Te spektakle odbywa\u0142y si\u0119 albo z racji imienin Rodzic\u00f3w, albo uroczysto\u015bci patriotycznych. Umia\u0142a pisa\u0107 wierszyki i ilustrowa\u0107 laurki, dowcipnie i umiej\u0119tnie. Pami\u0119tam doskona\u0142\u0105 karykatur\u0119 s\u0142awnej Kasztanki Pilsudskiego.
\nNiestety by\u0142a g\u0142uchawa i ciut za \u201estara\u201d jak do tak ma\u0142ych dzieci, mia\u0142a, bowiem, dobrze po 40-tce. To czasami utrudnia\u0142o nasz kontakt.
\nAle zna\u0142a mn\u00f3stwo ludzi jeszcze  z  M\u0142odej Polski. Ubolewa\u0142a nad przedwczesn\u0105 \u015bmierci\u0105 Adasia \u017beromskiego, syna Stefana, kt\u00f3ry chyba by\u0142 jej sympati\u0105. Opowiada\u0142a ciekawie o swoich znanych przyja\u017aniach towarzyskich; wszyscy s\u0142uchali jej przy stole z przyjemno\u015bci\u0105<\/p>\n
\u015awi\u0119ta i tradycje  domu<\/b><\/u><\/div>\n<\/div>\n
        Opowiem teraz o \u015bwi\u0119tach Bo\u017cego Narodzenia w naszym domu i o udziale w nich Zinki.
\nCa\u0142y adwent trwa\u0142y przygotowania r\u00f3\u017cnych \u015bwi\u0105tecznych zwyczaj\u00f3w: by\u0142o to robienie ozd\u00f3b na drzewko i przygotowywanie w\u0142asnych prezent\u00f3w. W latach 20_ tych mocno wierzyli\u015bmy w \u201eingerencj\u0119\u201d anio\u0142ka w tym wzgl\u0119dzie, ale ju\u017c potem chyba sami zorientowali\u015bmy si\u0119 co i jak. Wydawa\u0142o si\u0119 nam, \u017ce i ma\u0142a Zosia wierzy i uporczywie podtrzymywali\u015bmy t\u0119 jej wiar\u0119. Gdy wyci\u0105gali\u015bmy prezenty spod drzewka, wykrzykiwali\u015bmy: \u201epopatrz Zosiu, co mi anio\u0142ek przyni\u00f3s\u0142\u201d.
\nWiadomo,\u017ce adwent to czas, gdy opr\u00f3cz wzmo\u017conej pracy wewn\u0119trznej (inspirowa\u0142a to Mamusia, kt\u00f3ra nas uczy\u0142a religii), trzeba si\u0119 by\u0142o te\u017c zabra\u0107 za korespondencj\u0119. Chodzi\u0142o przede wszystkim o \u017cyczenia do Dziadzi\u00f3w w Dynowie i Lwowie. Gdy ju\u017c starannie je napisali\u015bmy, wk\u0142ada\u0142o si\u0119 listy do a\u017curowej skrzyneczki wisz\u0105cej w jadalnym pokoju. Stamt\u0105d listonosz Nadkierniczny zabiera\u0142 je na poczt\u0119. Pani Zinka nazywa\u0142a go \u201eNadcz\u0142owiek\u201d. Pyta\u0142a: \u201e Czy Nadcz\u0142owiek ju\u017c by\u0142 po listy\u201d?
\nA jak wygl\u0105da\u0142y same \u015awi\u0119ta?
\nZawsze oczekiwali\u015bmy wilii z bij\u0105cym sercem. Do salonu nie wolno nam by\u0142o od rana wchodzi\u0107. Drzwi by\u0142y zamkni\u0119te. I te od przedpokoju i od sypialni Rodzic\u00f3w.
\nDo wilii zasiadali\u015bmy o 18 tej, w pi\u0119knie udekorowanej jadalni, z 4- ma snopami zb\u00f3\u017c w rogach pokoju. Czasem na wili\u0119 przychodzi\u0142 proboszcz, ks. Wa\u0142owski. Zazwyczaj bardzo si\u0119 sp\u00f3\u017ania\u0142. Tatu\u015b pyta\u0142 zniecierpliwiony parobka Grzesia, czy ksi\u0105dz ju\u017c idzie. Na to by\u0142o niezmienne: \u201dKsi\u0105dz si\u0119 ju\u017c zbiro\u201d. Ale gdy  przychodzi\u0142, atmosfera by\u0142a bardzo mi\u0142a, a rozmowa ciekawa.
\nNa stole kandelabry, najpi\u0119kniejszy obrus, sianko, strucla z op\u0142atkami. \u017byczenia, dzielenie si\u0119 op\u0142atkiem i waza barszczu z uszkami, kt\u00f3r\u0105 wnosi\u0142 Filip. Potem doskona\u0142e potrawy rybne, ale dok\u0142adnie ju\u017c ich nie pami\u0119tam, naturalnie kutia podolska i kompot z suszu oraz makowniki.
\nPo kompotach nagle rozlega\u0142 si\u0119 w salonie dzwonek. (\u201eAnio\u0142em \u201e by\u0142 Filip, kt\u00f3ry dzwoni\u0142 srebrnym dzwoneczkiem i natychmiast si\u0119 chowa\u0142) .Wydawa\u0142 si\u0119 on nam daleki, \u201ejak z nieba\u201d. P\u0119dzili\u015bmy, drzwi otwiera\u0142y si\u0119 szeroko: naszym zachwyconym oczom ukazywa\u0142o si\u0119 drzewko – kolos rozjarzone \u015bwieczkami, sztucznymi ogniami i mn\u00f3stwem \u015bwiecide\u0142ek, szklanych i metalowych, \u201etakich, aby si\u0119 nie spali\u0142y\u201d. Na szczycie – wielka g\u0142owa Anio\u0142a i chyba szpic, (kt\u00f3ry Adam potem nazywa\u0142: \u201elewatywa\u201d).
\nA pod drzewkiem??? Czeg\u00f3\u017c tam nie by\u0142o przez ca\u0142y ci\u0105g wspomnie\u0144 z lat 20-tych i 30-tych? Prezenty by\u0142y najcz\u0119\u015bciej przysy\u0142ane przez Kornela ze Lwowa: lalki, zbroja dla Adama z czas\u00f3w ks. J\u00f3zefa Poniatowskiego, prawdziwa, nie zabawka;  raz dosta\u0142am miniaturowe pianinko, raz skrzypki. A ma\u0142a Zosia dosta\u0142a kiedy\u015b lal\u0119 z ca\u0142a wyprawk\u0105. Tak\u0105 \u201ec\u00f3reczk\u0105\u201d trzeba si\u0119 by\u0142o opiekowa\u0107, ubiera\u0107, uk\u0142ada\u0107 do spania, karmi\u0107 flaszeczk\u0105.  S\u0105dz\u0119, \u017ce by\u0142o to dla ma\u0142ej dziewczynki bardziej wychowawcze, ni\u017c lalka barbie, o minie zblazowanej panny oczekuj\u0105cej ho\u0142d\u00f3w.
\nPotem by\u0142y prezenciki w\u0142asnej roboty, bo tego bardzo pilnowa\u0142a Zinka. Ona te\u017c takowe wykonywa\u0142a. Utkwi\u0142y mi w oczach dwie \u0142upiny orzecha po\u0142\u0105czone ze sob\u0105 i wymoszczone liliow\u0105, at\u0142asow\u0105 draperyjk\u0105, kt\u00f3r\u0105 si\u0119 \u015bci\u0105ga\u0142o z\u0142otym sznureczkiem i z tego powsta\u0142a ma\u0142a sakieweczka na bi\u017cuteri\u0119.
\nPo og\u00f3lnej rado\u015bci, Mamusia intonowa\u0142a kol\u0119dy od \u201eB\u00f3g si\u0119 rodzi\u201d, a po ca\u0142ym ich zestawie zaczyna\u0142y si\u0119 ukochane przez nas pastora\u0142ki, kt\u00f3re Mamusia zna\u0142a zawsze w ca\u0142o\u015bci, jak \u201e W tej kol\u0119dzie kto tam b\u0119dzie\u201d, czy \u201eBieg\u0142 Kuba przez lasek\u201d.
\nPotem by\u0142o dzielenie si\u0119 op\u0142atkiem ze s\u0142u\u017cb\u0105, Filip szed\u0142 na wie\u015b do domu, a na koniec pasterka, na kt\u00f3ra si\u0119 sz\u0142o lub jecha\u0142o saniami, w zale\u017cno\u015bci od ilo\u015bci \u015bniegu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 dr\u017ca\u0142 w posadach, jak mawia\u0142 Tatu\u015b, po zaintonowaniu: \u201eW\u015br\u00f3d nocnej ciszy\u201d.
\nOkres po\u015bwi\u0105teczny to czas kol\u0119dnik\u00f3w. By\u0142y kol\u0119dy i nawet ca\u0142e inscenizacje. Niekt\u00f3re naprawd\u0119 bardzo ekspresyjne, np. gdy \u015bmier\u0107 \u015bcina\u0142a g\u0142ow\u0119 Herodowi. Nigdy nie wychodzili od nas z pustymi r\u0119kami.
\nDzieci\u0144stwo mego Ojca w Sidorowie nie zna\u0142o takich przyjemno\u015bci. Emilka by\u0142a osch\u0142a: \u201edrzewko to zwyczaj niemiecki\u201d. Teraz, gdy Mamusia, na wz\u00f3r obyczaj\u00f3w dynowskich, ubogaci\u0142a zwyczaje \u015bwi\u0105teczne, wnios\u0142a w nie ciep\u0142o, a dzieci szczer\u0105 rado\u015b\u0107, by\u0142 naprawd\u0119 szcz\u0119\u015bliwy.
\n\u015awi\u0119ta sp\u0119dzali\u015bmy zawsze sami; nigdy nie pami\u0119tam na nich Dziadk\u00f3w dynowskich lub lwowskich, ani nikogo z rodze\u0144stwa Rodzic\u00f3w. Takie to wtedy by\u0142y zwyczaje.
\nNa Nowy Rok ca\u0142a grupa fornali przyprowadza\u0142a konia przed ganek, ubranego we wst\u0105\u017cki przy uszach. Zaczynali pi\u0119kny, ch\u00f3ralny \u015bpiew, Tatu\u015b otwiera\u0142 drzwi, konia wprowadzano do przedpokoju. Jak\u017ce wydawa\u0142 si\u0119 nam ogromny!! Po obdarowaniu, zaczynali w podzi\u0119ce zabawne przy\u015bpiewki, np.:\u201d a ta nasza pani pi\u0119kna jak lelija\u201d… i inne, kt\u00f3rych ju\u017c nie pami\u0119tam.
\nPowr\u00f3c\u0119 jeszcze do postaci Zinki. Wedle jej pomys\u0142u i re\u017cyserii wykonywali\u015bmy wiele przedstawie\u0144. Zazwyczaj by\u0142 to dzie\u0144 \u015bw. J\u00f3zefa, jej i Mamusi Patrona.
\nKiedy\u015b przygotowa\u0142a dwie sztuczki: 1. Czerwony Kapturek po francusku, czyli Le petit Chaperon Rouge, 2. romantyczna historyjka duszk\u00f3w le\u015bnych.
\nD\u0142ugie przygotowania odbywa\u0142y si\u0119 sekrecie przed Rodzicami. Sekret by\u0142 \u201etwardy\u201d; nie wolno by\u0142o pu\u015bci\u0107 pary z ust. R\u00f3wnie\u017c w sekrecie Zinka zdoby\u0142a wilcz\u0105 mask\u0119 w Husiatynie. Reszta stroj\u00f3w nie by\u0142a trudna do wykonania w domu.
\nKiedy\u015b Mamusia wraca z pola. M\u00f3wi: \u201eJestem g\u0142odna jak wilk.”. A na to malutka, 3 letnia, Zosia z ca\u0142\u0105 powag\u0105: \u201dWilk to sekel!!” (czyli sekret).
\nWreszcie wszystko jest  przygotowane: teksty wyuczone, pr\u00f3by odbyte, scena w salonie sko\u0144czona (to stolarz Topolnicki). Atmosfera pe\u0142na maksymalnego napi\u0119cia.
\nPrzed samym \u015awi\u0119tem przyjechali pi\u0119knym autem, buickiem, Moysowie z Rudnik (ta wizyta na imieniny Mamusi by\u0142a przemi\u0142\u0105, rodzinna tradycj\u0105).<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                      Wizyta Moys\u00f3w w Sidorowie 1934r.. Od lewej: Ma\u0142gosia, Adam, Kinia, panna Mierzejewska – nauczycielka, Tereska<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                      To samo towarzystwo ze Stefankiem<\/div>\n
 <\/div>\n
Ich maj\u0105tek le\u017ca\u0142 na Pokuciu, w wojew. ko\u0142omyjskim, przy zbiegu 3 rzek: Prutu, Rybnicy i Czeremoszu. By\u0142a to przepi\u0119kna okolica z g\u00f3rami w tle (Karpaty Wschodnie), z mn\u00f3stwem las\u00f3w i szumu g\u00f3rskich rzek. S\u0105dz\u0119, \u017ce z odpoczynkami jecha\u0142o si\u0119 stamt\u0105d do nas par\u0119 godzin. Przy kierownicy siedzia\u0142 szofer, stary Zas\u0142awski. Z Wujostwem przyje\u017cd\u017ca\u0142 zawsze nasz ukochany kuzyn, Stefaneczek, m\u00f3j r\u00f3wie\u015bnik.
\nWszyscy go\u015bcie nocowali w bibliotece i go\u015bcinnym. Z wujem Micha\u0142em \u201dprzyje\u017cd\u017ca\u0142a\u201d gumowa wanna. Ciocia Kinia, pomaga\u0142a m\u0119\u017cowi w toalecie, robi\u0105c mu prysznic od g\u0142owy pocz\u0105wszy. Dla tej, wr\u0119cz przesadnej dba\u0142o\u015bci o czysto\u015b\u0107, Micha\u0142 mia\u0142 ogolon\u0105 g\u0142ow\u0119 do \u201e\u0142ysej pa\u0142y\u201d.
\nDzie\u0144 \u015bw. J\u00f3zefa zaczynali\u015bmy od zbierania fio\u0142k\u00f3w dla Kochanej Solenizantki. A potem, o 17 tej by\u0142o przedstawienie.
\nOpisz\u0119 to o Czerwonym Kapturku.
\nGo\u015bcie siedz\u0105 w salonie, Moysowie z Rodzicami w I rz\u0119dzie. Wuj jest kr\u00f3tkowidzem, przysuwa krzes\u0142o jak najbli\u017cej sceny. A na niej  stoi obszerne \u0142\u00f3\u017cko. Spod ko\u0142dry wida\u0107 pysk wilka, kt\u00f3rego gra Adam. Czerwony Kapturek (Tereska) puka. \u201eEntrez\u201d- warczy wilk i zaczyna si\u0119 dialog,  zdziwionego zmian\u0105 babci, Kapturka z wilkiem. Naturalnie po francusku. Ale wuj nie dos\u0142ysza\u0142, wchodzi na scen\u0119 przytrzymuj\u0105c r\u0119k\u0105 druga par\u0119 binokli i m\u00f3wi :\u201d”repetez .” Aktorzy spanikowani. Od czego tu zacz\u0105\u0107? Wszyscy stracili g\u0142owy. Wobec tego Zinka spu\u015bci\u0142a kurtyn\u0119 i kaza\u0142a nam gra\u0107 od nowa.
\nPotem by\u0142a druga sztuczka, ma\u0142a Zosia \u201ezagra\u0142a\u201d jednego z duszk\u00f3w le\u015bnych i motylk\u00f3w, a towarzyszy\u0142a jej Henia Olejnik, c\u00f3reczka kucharza. Brawa by\u0142y ogromne. Spektakl te\u017c podoba\u0142 si\u0119 s\u0142u\u017cbie, a nade wszystko Olejnikowi.
\nImieniny Tatusia wypada\u0142y 4 lipca. Ogrodnik robi\u0142 nam wtedy bukiety p\u0142asko ubite na metalowym stela\u017cu i g\u0119siego wchodzili\u015bmy do jadalnego pokoju, aby wyrecytowa\u0107 Solenizantowi wierszowane \u017cyczenia.
\nWieczorem by\u0142 te\u017c spektakl, ale inny ni\u017c ten ze \u015bw. J\u00f3zefa: by\u0142 to pokaz ta\u0144c\u00f3w i poezji polskiej. Dyrygentem ta\u0144c\u00f3w by\u0142 fotograf wiejski – Kulczycki. Ten cz\u0142owiek, bardzo zdolny i umiej\u0119tny, ta\u0144ce prowadzi\u0142 znakomicie.
\nPokaz odbywa\u0142 si\u0119 w du\u017cym salonie, a widowni\u0105 by\u0142 drugi, mniejszy. Kulczycki gra\u0142 na harmonii, a krakowiaka ta\u0144czy\u0142o 3 pary: Adam ze mn\u0105, Tereska z Zenkiem Olejnikiem, a malutka Zosia z Heni\u0105. Wszyscy mieli\u015bmy krakowskie stroje.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                         Przedstawienie imieninowe dla Kalunia, 1932 r.<\/div>\n
   W cz\u0119\u015bci deklamatorskiej recytowa\u0142am kiedy\u015b \u201eRozmow\u0119 dw\u00f3ch staw\u00f3w\u201d Mickiewicza.  Pami\u0119tam ten wiersz do dzi\u015b: \u201dNa koniec szmer\u00f3w muszych i ptasz\u0119cej wrzawy, odezwa\u0142y si\u0119 ch\u00f3rem podw\u00f3jnym dwa stawy. Ten fortissimo zabrzmia\u0142, tamten nuci z cicha, ten zdaje si\u0119 wyrzeka\u0107, tamten tylko wzdycha. Tak do siebie gada\u0142y dwa stawy przez pola, jak graj\u0105ce na przemian dwie harfy Eola\u201d.
\nAdam te\u017c recytowa\u0142, a by\u0142 to koncert Wojskiego z\u201d Pana Tadeusza\u201d.
\nZinka aran\u017cowa\u0142a czasami do naszych przedstawie\u0144 i go\u015bci. Tak wiec raz Stefaneczek by\u0142 poproszony do udzia\u0142u w\u2019 \u017cywym obrazie\u201d pt.\u201d Leszek Bia\u0142y i Goworek\u201d.  Ja by\u0142am kr\u00f3lowa Helen\u0105. Ubrana w \u201egronostaje\u201d, czyli r\u0119cznik z naklejonymi ogonkami, u moich stop, siedzia\u0142a na ma\u0142ym troniku, Tereska, czyli Leszek Bia\u0142y, obok sta\u0142 Goworek- Adam, w kolczudze z a\u017curowego swetra Mamusi, a Stefanek, troje Olejnik\u00f3w i Zosia \u2013 to nar\u00f3d polski sk\u0142adaj\u0105cy dary kr\u00f3lowi. Darami by\u0142y poduszki z kanap.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
 \u017bywy obraz na imieniny J\u00f3zi . Od lewej: Goworek (Adam),  „Nar\u00f3d polski” (Zosia), Kr\u00f3lowa Helena (Ma\u0142gosia), „Nar\u00f3d Polski (Izia Olejnik c\u00f3rka kucharza), Leszek Bia\u0142y (Tereska), „Nar\u00f3d polski” ( Stefanek i Zenek Olejnik, syn kucharza)<\/div>\n
 <\/div>\n
 <\/div>\n
 <\/div>\n
\n
Najbli\u017csze s\u0105siedztwo<\/b><\/u><\/div>\n

Najbli\u017cszym by\u0142o Zacisze, na zach\u00f3d od Sidorowa. Mieszkali tam wujostwo Kulikowscy. Helusia z Ujejskich by\u0142a cioteczn\u0105 siostr\u0105 Tatusia. Ich jedynaczka Irka wydawa\u0142a si\u0119 nam bardzo \u015bwiatowa. \u015awietnie je\u017adzi\u0142a konno, zna\u0142a wiele os\u00f3b, by\u0142a odwa\u017cna i obyta. Mia\u0142a przepi\u0119kne zabawki. Jej wspania\u0142a lalka mia\u0142a takie samo ubranko jak prawdziwa dziewczynka. Gdy Irka przyje\u017cd\u017ca\u0142a do nas, rozbiera\u0142a j\u0105 z p\u0142aszczyka tak jak siebie i ten p\u0142aszczyk wisia\u0142 na normalnym wieszaku.<\/p>\n<\/div>\n

      W latach 30 tych bardzo zbli\u017cy\u0142y\u015bmy si\u0119 do siebie. Cz\u0119\u015bciej jeszcze przyje\u017cd\u017ca\u0142a do Sidorowa. Obie by\u0142y\u015bmy na naszym pierwszym balu, organizowanym przez KOPL, czyli Korpus Ochrony Pogranicza. Ale by\u0142 to niewypa\u0142. Bardzo nie podoba\u0142a si\u0119 nam rubaszno\u015b\u0107 oficer\u00f3w, zupe\u0142nie nam,\u201d panienkom ze dworu\u201d nie znana.Wraca\u0142y\u015bmy razem powozem z Wasylkowiec w milczeniu. Potem widz\u0119 jej sylwetk\u0119 przygotowuj\u0105c\u0105 mi \u0142\u00f3\u017cko z bia\u0142\u0105, wykrochmalon\u0105 po\u015bciel\u0105…..<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                               Irka Kulikowska w Sidorowie, 1938 r. lato<\/div>\n
    Nasze dalsze spotkania naznaczone by\u0142y ju\u017c tragizmem wojny: razem prze\u017cywa\u0142y\u015bmy wrzesie\u0144 39 r. i aresztowanie jej dziadka, Stanis\u0142awa Ujejskiego razem z Tatusiem ju\u017c 17-go, w dniu wkroczenia bolszewik\u00f3w do Polski. Ona sama wyjecha\u0142a potem jak\u0105\u015b furk\u0105 do Lwowa, w\u0142a\u015bciwie w nieznane, gdy\u017c nie by\u0142a pewna, czy odnajdzie tam matk\u0119(ale, Bogu dzi\u0119ki spotka\u0142y si\u0119 szcz\u0119\u015bliwie).
\nNa p\u00f3\u0142nocy s\u0105siadowali\u015bmy z Suchodo\u0142em, w kt\u00f3rym maj\u0105tek mieli pp. Korytkowie. On by\u0142 ojcem chrzestnym Tereski, ona by\u0142a \u015bliczna i urocza. Ich dwaj synowie, Tomek i Sta\u015b nigdy do nas nie przyje\u017cd\u017cali. Po wojnie chyba zostali w Londynie.
\nNa wsch\u00f3d, tu\u017c nad Zbruczem (rzek\u0105 graniczna z Rosj\u0105, czyli wtedy ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim), mieszkali w Szyd\u0142owcu pp. Strawi\u0144scy. Ich jedyna c\u00f3rka Marysia umar\u0142a w m\u0142odo\u015bci na gru\u017alic\u0119.
\nW Husiatynie mieszka\u0142 ju\u017c wcze\u015bniej wspomniany rejent Mikuli. Ich dwie c\u00f3reczki by\u0142y wychowywane w niewyobra\u017calnych dla nas pieleszach. Jedna z nich mia\u0142a w ogrodzie prawdziwy domek dla lalek z ca\u0142ym umeblowaniem i wygodnym dla nas wej\u015bciem. Mo\u017cna si\u0119 tam by\u0142o swobodnie bawi\u0107 w dnie deszczowe.
\nTe dziewczynki zosta\u0142y razem z matk\u0105 wywiezione w czasie wojny na tzw. \u201ezaty\u0142y Rosji\u201d, czyli na Syberi\u0119, do ci\u0119\u017ckich prac w lasach.. Wypieszczone, rozkapryszone! Co za ironia losu. Nie mam \u017cadnych dalszych wiadomo\u015bci o nich. Zapewne tam pomar\u0142y. Rejent prze\u017cy\u0142 wojn\u0119.<\/div>\n
     Na p\u00f3lnoc od Husiatyna w miejscowo\u015bci Ska\u0142at by\u0142 maj\u0105tek Grzyma\u0142\u00f3w-Wola\u0144skich , a na po\u0142udniu w Skale – siedziba Agenora Goluchowskiego.<\/div>\n
     M\u00f3wi\u0105c o s\u0105siedztwie, nie mog\u0119 nie wspomnie\u0107 Stasia Zaliwskiego, starego kawalera, domokr\u0105\u017cc\u0119. \u201eZapuszcza\u0142 korzenie\u201d w ka\u017cdym dworze do kt\u00f3rego przyjecha\u0142. Swoim zachowaniem, \u015bmieszn\u0105 frazeologi\u0105 przypomina\u0142 posta\u0107 rodem z Fredry. Wieczorami, gdy byli\u015bmy ju\u017c w \u0142\u00f3\u017ckach, przychodzi\u0142 i opowiada\u0142 nam bajki. Bardzo to lubili\u015bmy.
\nW lecie do naszego lasu usytuowanego na stoku ruiny zamku Kalinowskich (Tatu\u015b by\u0142 ich w\u0142a\u015bcicielem)<\/div>\n
                                                                   \"\"<\/div>\n
                                                                              Ruiny zamku Kalinowskich z oddali<\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                                       Kalunio na zamku<\/div>\n
przyje\u017cd\u017cali na obozy harcerze, kt\u00f3rych potem widywali\u015bmy w ko\u015bciele, w niedziele.
\nW zimie przyje\u017cd\u017cali Bracia Albertyni kwestowa\u0107 na zakon.
\nPozostawali u nas przez par\u0119 dni. Mieli\u015bmy wtedy gramofon i wiele modnych, \u00f3wczesnych szlagier\u00f3w na p\u0142ytach. S\u0142uchali tego z przyjemno\u015bci\u0105. I ciekawo\u015bci\u0105. Wida\u0107, \u017ce troszk\u0119 t\u0119sknili do przyjemno\u015bci \u017cyciowych. Odje\u017cd\u017cali wy\u0142adowana fur\u0105 pe\u0142n\u0105 po\u0142ci s\u0142oniny, wor\u00f3w z kasz\u0105 i m\u0105k\u0105… do drugiego dworu, do drugiej plebani. Wspominali\u015bmy ich z przyjemno\u015bci\u0105.<\/p>\n
Par\u0119 uwag o topografii i socjologii naszej podolskiej krainy.<\/b><\/u><\/div>\n

Krajobraz Podola by\u0142 zar\u00f3wno bardzo falisty (g\u0142\u0119bokie jary), jak i r\u00f3wniny, monotonny. Tak\u0105 najbli\u017csz\u0105 nam r\u00f3wnin\u0105 by\u0142a przestrze\u0144 pomi\u0119dzy Sidorowem a T\u0142uste\u0144kiem. G\u0142\u00f3wnie si\u0119 j\u0105 odczuwa\u0142o podczas zimowej sanny..
\nOpr\u00f3cz Zbrucza, wpadaj\u0105cego do Dniestru, nie by\u0142o wok\u00f3\u0142 nas wi\u0119kszej rzeki (opr\u00f3cz ma\u0142ej M\u0142yn\u00f3wki w Suchodole). Jak sama nazwa wskazuje, by\u0142a to rzeka brudna, a przede wszystkim graniczna. Za ni\u0105 le\u017ca\u0142a ju\u017c straszliwa bolszewia. Z rozkazu Stalina ludno\u015b\u0107 ukrai\u0144ska by\u0142a skazywana na powoln\u0105 g\u0142odow\u0105 \u015bmier\u0107. Zabierano im wszystko co zdo\u0142ali na tej \u017cyznej ziemi wyhodowa\u0107, a by\u0142a to kara i ostrze\u017cenie za to, \u017ce Ukrai\u0144cy nie chcieli odda\u0107 swojej ziemi w\u0142adzy ludowej. Umierali wi\u0119c z g\u0142odu…
\nW latach 20 tych nie widywano tam, za rzek\u0105, zupe\u0142nie ludzi, ani \u017cadnego zwierz\u0119cia. Panowa\u0142a straszliwa, grobowa cisza. A przecie\u017c dzieli\u0142a nas tylko ma\u0142a, brudna rzeczka… Dwa \u015bwiaty, oddzielone nieprzebytym murem. Ten wschodni, straszliwy pozna\u0142am dopiero 17 wrze\u015bnia 39 roku, gdy zabierano w odm\u0119t szata\u0144ski, czyli bolszewickie wi\u0119zienie mego ukochanego Tatusia i starego wuja Stanis\u0142awa Ujejskiego… Niebawem wszystko si\u0119 sko\u0144czy\u0142o: my wysiedleni, nasz ukochany dom zniszczony bomb\u0105 i doszcz\u0119tnie rozgrabiony, park zr\u00f3wnany z ziemi\u0105. Teraz znowu wszystko jest ponownie poro\u015bni\u0119te traw\u0105, na kt\u00f3rej pas\u0105 si\u0119 spokojne krowy – jak zawsze….
\nLudno\u015b\u0107 Sidorowa stanowili Polacy i Rusini (dzi\u015b m\u00f3wi si\u0119 – Ukrai\u0144cy). Du\u017co by\u0142o i \u017byd\u00f3w. Wszyscy \u017cyli w idealnej harmonii i spokoju. Przez 17 lat \u017cycia tam\u017ce nie pami\u0119tam burd, bijatyk, awantur pomi\u0119dzy ludno\u015bci\u0105. Wprawdzie z\u0142odziejstwo (kradzenie jab\u0142ek) by\u0142o zawsze, ale nie na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce nie zamyka\u0142o si\u0119 drzwi od ganku na noc na klucz. Po ogrodzie chodzi\u0142 jedynie nocny str\u00f3\u017c, ale przecie\u017c by\u0142 bez broni.
\nPolacy i Rusini \u017cenili si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105, a ich wsp\u00f3lnym j\u0119zykiem by\u0142 dzisiejszy ukrai\u0144ski; wtedy m\u00f3wiono \u201eruski\u201d.
\nMamusia nie tolerowa\u0142a tego j\u0119zyka, zw\u0142aszcza, \u017ce u nas s\u0142u\u017cyli tylko Polacy. Kaza\u0142a im m\u00f3wi\u0107 wy\u0142\u0105cznie po polsku. Naturalnie, za Jej plecami, przechodzili szybko na bli\u017cszy im, ruski.
\nInaczej zachowywa\u0142a si\u0119 Ciocia Kinia. U niej, w Rudnikach, ze s\u0142u\u017cb\u0105 rozmawia\u0142o si\u0119 po ukrai\u0144sku. Podobnie by\u0142o w Berehu u W\u0142odzimierz\u00f3w Radzimi\u0144skich (\u017con\u0105 W\u0142odzia by\u0142a siostra Leonii Trzecieskiej, kochana Ciocia Gabryjelka). Tam nawet besztano po rusku. Kinia te\u017c doskonale pozna\u0142a ten j\u0119zyk. No c\u00f3\u017c, ka\u017cda z si\u00f3str mia\u0142a swoje racje, ale historia przyzna\u0142a j\u0105 Kini.
\nPodczas wojny, we Lwowie, sami  musieli\u015bmy pozna\u0107 ten j\u0119zyk, w gramatyce i pisowni, aby m\u00f3c uczy\u0107 si\u0119 w \u00f3wczesnych szko\u0142ach. W mojej malarskiej szkole te\u017c  j\u0119zykiem wyk\u0142adowym by\u0142 wy\u0142\u0105cznie ukrai\u0144ski. Tak wi\u0119c do dzi\u015b doskonale rozumiem w tym j\u0119zyku i sprawdzi\u0142am to podczas pielgrzymki do Czortkowa w 1991 r..<\/p>\n

Pogoda w naszych stronach<\/b><\/u><\/div>\n<\/div>\n
  Na Podolu zimy by\u0142y bardzo ostre, \u015bnie\u017cne.<\/div>\n
 <\/div>\n
                              \"\"<\/div>\n
                                                                         Malutka Ma\u0142gosia przed tarasem w zimie 1925 r.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                          Mali Paygertowie ze Stefankiem i Kini\u0105 Moysow\u0105 na sankach przed dworem, 1934 r.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                      Kalunio i Micha\u0142 Moysa na saniach z dzie\u0107mi i Stefankiem, 1934r.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                     Tereska, Stefanek i Adam, 1934 r.<\/div>\n
 <\/div>\n
Pami\u0119tam nasz z Tatusiem powr\u00f3t z wizyty w T\u0142uste\u0144kiem, od pp. Horodyskich, w okresie \u015bwi\u0105tecznym. Jechali\u015bmy eleganckimi, czarnymi, wizytowymi saniami, a ja w wizytowych pantofelkach. Pada\u0142o ca\u0142y czas. W po\u0142owie powrotnej drogi Jachimowski m\u00f3wi, \u017ce nic ju\u017c nie widzi: \u201ezadute, het\u201d. Tatu\u015b wyszed\u0142 z sa\u0144 i obaj z furmanem szli z koniusiami zostawiaj\u0105c im, koniom, inicjatyw\u0119 doj\u015bcia do domu. W ten spos\u00f3b dojechali\u015bmy szcz\u0119\u015bliwie, a ja, siedz\u0105c w saniach rozpami\u0119tywa\u0142am w my\u015blach obraz Wierusza – Kowalskiego \u201ePowr\u00f3t z balu\u201d m\u0142odej dziewczyny, r\u00f3wnie\u017c w\u015br\u00f3d zasp \u015bnie\u017cnych, z furmanem, r\u00f3wnie delikatnie prowadz\u0105cym konia….
\nZa to lata by\u0142y upalne , ale i burzowe. Te zlewy i pioruny pami\u0119tam doskonale. Nasz dom sta\u0142 ni\u017cej w stosunku do p\u00f3l. Ulewa wali\u0142a wiec w niego z impetem prawie g\u00f3rskim. Widz\u0119 jeszcze te k\u0142\u0119bowiska \u017c\u00f3\u0142tych potok\u00f3w… S\u0142u\u017cba mia\u0142a przygotowane zawczasu worki z piaskiem. Pioruny wali\u0142y jeden za drugim. Kiedy\u015b jeden uderzy\u0142 w psi\u0105 bud\u0119. Mi\u015b o ma\u0142o nie oszala\u0142, a potem ju\u017c jak s\u0142ysza\u0142 grzmoty, chowa\u0142 si\u0119 gdzie m\u00f3g\u0142. Po uderzeniu w stajni\u0119 cugow\u0105, koniusie  by\u0142y nast\u0119pnego dnia g\u0142uchawe i jakby po w\u00f3dce.
\nZ dziecinnych lat s\u0142ysz\u0119 szept b\u0142agalnych modlitw, widz\u0119 zapalon\u0105 gromnic\u0119 lub d\u017awi\u0119k dzwoneczka Loreta\u0144skiego. By\u0142o si\u0119, czego ba\u0107… Na drugi dzie\u0144, po burzy, jecha\u0142o si\u0119 w pole ogl\u0105da\u0107 zniszczenia.
\nTatu\u015b uprawia\u0142 zawsze zbo\u017ca, rzepaki, groch, ale najwi\u0119kszy nacisk k\u0142ad\u0142 na buraki nasienne i buraki cukrowe. By\u0142a u nas i koniczyna i lucerna, konopie i tyto\u0144 a nade wszystko kukurydza. Po burzy zawsze by\u0142y du\u017ce materialne straty.  A przecie\u017c tylko z rolnej produkcji \u017cy\u0142o si\u0119, sp\u0142aca\u0142o zobowi\u0105zania wobec Kornela, kszta\u0142ci\u0142o dzieci.<\/p>\n
Konie<\/b><\/u><\/div>\n

Opowiem teraz o handlu ko\u0144mi. Zajmowa\u0142 si\u0119 tym wysoki, prawie 2 metrowy \u017byd z Probu\u017cnej, Moszko. Prezentuj\u0105c konia, trzyma\u0142 go za uzd\u0119 i bieg\u0142 z nim wok\u00f3\u0142 gazonu. Oczywi\u015bcie by\u0142a to prezentacja konia pod wierzch, albo do cugowej stajni. \u201eFornalk\u0119\u201d pokazywa\u0142o si\u0119 na folwarku. My\u015bl\u0119, \u017ce i ko\u0144 i Moszko zawsze byli tego dnia troch\u0119 na rauszu. Moszko gada\u0142 i gada\u0142, bardzo g\u0142o\u015bno, wychwala\u0142 konia jak m\u00f3g\u0142, ale jego ceny by\u0142y niezwykle wyg\u00f3rowane.. Potem nast\u0119powa\u0142o targowanie. Znane w rodzinie by\u0142o powiedzenie furmana Jachimowskiego: \u201e Rin, (czyli Ruben, imi\u0119 Moszka) ne szpanuj, bo se urwe\u201d.
\nOgl\u0105daj\u0105c konia, k\u0142ad\u0142o si\u0119 nacisk na jego kolana i p\u0119ciny, d\u0142ugo\u015b\u0107 szyi, \u0142adne trzymanie g\u0142owy i \u201eodsadzenie\u201d ogona. Ponadto ko\u0144 do cugowego zaprz\u0119gu powinien umie\u0107 i\u015b\u0107 w parze, podobnie jak drugi, wyrzuca\u0107 przednie nogi i podobnie jak on trzyma\u0107 g\u0142ow\u0119. Wtedy dopiero podoba\u0142o si\u0119 to nabywcy.
\nKiedy\u015b Moszko przyprowadzi\u0142 tak\u0105 pi\u0119kn\u0105 par\u0119 gniadych koni. Pokazom, wrzaskom nie by\u0142o ko\u0144ca. W ko\u0144cu Tatu\u015b oba konie kupi\u0142. Mog\u0142yby ci\u0105gn\u0105\u0107 karet\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105.
\nTatu\u015b i Adam wybrali si\u0119 nimi do Jaz\u0142owca na 9 lipca, w 1939 r., na koronacj\u0119 cudownego posagu Matki Bo\u017cej Jaz\u0142owieckiej. Tymczasem w po\u0142owie drogi jeden z koni wywraca si\u0119 i ko\u0144czy \u017cycie….. Wezwany w pop\u0142ochu weterynarz stwierdza w\u0105glika, \u015bmierteln\u0105 ko\u0144sk\u0105 chorob\u0119. Drugi ko\u0144 absolutnie nie umia\u0142 chodzi\u0107 w zaprz\u0119gu bez swego partnera. Trzeba go by\u0142o sprzeda\u0107. Tatu\u015b by\u0142 ogromnie przygn\u0119biony. Tak si\u0119 tymi ko\u0144mi cieszy\u0142!
\nW czasie ko\u0144skich pokaz\u00f3w, Mamusia te\u017c siedzia\u0142a na ganku i z rozs\u0105dkiem miarkowa\u0142a ceny Moszka. Targi ko\u0144skie zawsze przypominaj\u0105 mi znany obraz Che\u0142mo\u0144skiego pod tym samym tytu\u0142em. To jakby by\u0142o u nas, w Probu\u017cnej…..<\/p>\n

A teraz o cyrku Korona i …. kinie<\/b><\/u><\/div>\n
 <\/div>\n

Tak wiec do Czortkowa przyjecha\u0142 cyrk. \u201ePojedziemy go obejrze\u0107\u201d zaanonsowa\u0142a Mamusia. Co za rado\u015b\u0107. Nigdy wcze\u015bniej w cyrku nie byli\u015bmy. \u201dA wiec do jutra rano\u201d m\u00f3wi Mamusia.
\nAle rano…. ja mam gor\u0105czk\u0119!! Mam zosta\u0107 w \u0142\u00f3\u017cku!! Do dzi\u015b pami\u0119tam m\u00f3j zaw\u00f3d i p\u0142acz. Wieczorem rodzina wraca. Zadowoleni, pe\u0142ni wra\u017ce\u0144. S\u0142ucham ich przez \u0142zy. Na dodatek mo\u017cna by\u0142o wej\u015b\u0107 do pomieszcze\u0144 dla zwierz\u0105t. Jachimowski, kt\u00f3ry nigdy w \u017cyciu s\u0142onia nie widzia\u0142, wlaz\u0142 mu pomi\u0119dzy przednie \u0142apy, my\u015bl\u0105c, \u017ce to jaki\u015b pos\u0105g. S\u0142o\u0144 zdzieli\u0142 go tr\u0105b\u0105. Zrobi\u0142 si\u0119 szum co niemiara. Ale wszystko sko\u0144czy\u0142o si\u0119 na \u015bmiechu.
\nA ze s\u0142u\u017cb\u0105 to by\u0142o kiedy\u015b tak: Tatu\u015b wo\u0142a do telefonu s\u0142u\u017c\u0105c\u0105, kt\u00f3ra musia\u0142a z kim\u015b si\u0119 skontaktowa\u0107. \u201eM\u00f3w\u201d, a ona zdejmuje fartuszek i poprawia sobie w\u0142osy. Ale czy mo\u017cna si\u0119 dziwi\u0107? By\u0142y to lata dwudzieste, a wiec blisko 80 lat temu.
\nMusze tez doda\u0107,\u017ce w Sidorowie widzia\u0142am po raz pierwszy kino. Wy\u015bwietlano film o…w\u015bciekli\u017anie. Siedzieli\u015bmy potwornie st\u0142oczeni w remizie, w nieopisanym zaduchu, ale zachwyceni….<\/p>\n

 Codzienni i wakacyjni  go\u015bcie<\/b><\/u><\/div>\n<\/div>\n
Do tych codziennych zaliczam przede wszystkim pp. Horodyskich z Kociubiniec. Podwieczorek podawa\u0142o si\u0119 wtedy normalny, ale na \u015blicznej, angielskiej porcelanie (Mamusia dosta\u0142a ja od swoich Dziadk\u00f3w, Antoni\u00f3w Chamc\u00f3w ze Lwowa. Mieszkali oni na ul. Technickiej) takiej r\u00f3\u017cowo-z\u0142otej. Rozmowa toczy\u0142a si\u0119 wartko, o wszystkim, zbiorach, zbo\u017cu, pogodzie. Oni byli bezdzietni, jak zreszt\u0105 wiele dwor\u00f3w wok\u00f3\u0142. W ich maj\u0105tku by\u0142 ogromny, 100 morgowy staw rybny.
\nIch przyjazd, niezapowiedziany, bo telefon\u00f3w jeszcze nie by\u0142o, wzbudza\u0142 zawsze w Mamusi panik\u0119. Zaczyna\u0142o si\u0119 gor\u0105czkowe fryzowanie grzywki. Pani Horodyska by\u0142a taka elegancka, wynios\u0142a i ch\u0142odna. Zazwyczaj ubiera\u0142a si\u0119 w r\u00f3\u017cne odcienie r\u00f3\u017cu, doskonale dopasowane…
\nPo podwieczorku by\u0142 obowi\u0105zkowy spacer po ogrodzie angielskim.
\nBywa\u0142a tez u nas pani Koziebrodzka z Czarnokoniec. Gruba i ciekawska, kiedy\u015b, pod nieobecno\u015b\u0107 Rodzic\u00f3w, ale nie nasz\u0105, obejrza\u0142a ca\u0142y dom. W uszach mia\u0142a ogromne, butony, czyli brylantowe kolczyki. By\u0142y tak ci\u0119\u017ckie, \u017ce naddziera\u0142y ca\u0142e ucho. Obawiali\u015bmy si\u0119, \u017ce rozedr\u0105 do ko\u0144ca. Ale by\u0142 to nasz problem, nie jej, ona nosi\u0142a je spokojnie dalej.
\nNa p\u00f3\u0142nocny-zach\u00f3d od nas by\u0142y ju\u017c wspomniane Wasylkowce, siedziba Ujejskich, z mn\u00f3stwem cio\u0107 (Krysi- starej panny, Anny Mieczychowskiej,<\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                                Anna Mieczychowska<\/div>\n
 <\/div>\n
matki Myszki, Helusi Kulikowskiej, matki Irki oraz Marielki, p\u00f3\u017aniejszej Waniowej), wujem Stefanem, starym kawalerem – to wszystko by\u0142o cioteczne rodze\u0144stwo Tatusia. Gospodarzem domu by\u0142 wdowiec, Stanis\u0142aw Ujejski,<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                     Stanis\u0142aw Ujejski w stroju polskim<\/div>\n
 <\/div>\n
bratanek poety Kornela, autora \u201dMaratonu\u201d. Uroczy starszy pan, z d\u0142ug\u0105 siw\u0105 brod\u0105. Mam jeszcze go przed oczami na tle amarantowej draperii w swojej muzealnej zbrojowni. Atmosfera domu by\u0142a przemi\u0142a. Tu mog\u0142am spotka\u0107 moje cioteczne siostry, a przy okazji r\u00f3wie\u015bnice i przyjaci\u00f3\u0142ki: Irk\u0119 Kulikowsk\u0105 i Myszk\u0119 Mieczychowsk\u0105 (z t\u0105 ostatni\u0105 by\u0142am w jednej klasie w Jaz\u0142owcu).
\nW\u0142a\u015bcicielami Bia\u0142ej Czortkowskiej byli inni Horodyscy, krewni Ujejskich.. Przyja\u017anili\u015bmy si\u0119 z ich dzie\u0107mi, Maj\u0105 i Tomkiem. Ten dom pami\u0119tam r\u00f3wnie\u017c i z tego, \u017ce u nich zmieniali\u015bmy konie jad\u0105c do Jaz\u0142owca. Poprzedniego dnia jedna para koni zostawa\u0142a tam wysy\u0142ana i odpoczywaj\u0105c, czeka\u0142a na zmian\u0119.. Ta sama czynno\u015b\u0107 odbywa\u0142a si\u0119 w drodze powrotnej. Tomek i Maja cz\u0119sto sp\u0119dzali wakacje u Irki, w Zaciszu.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
 Wizyta w Zaciszu u Kulikowskich. Od lewej kl\u0119cz\u0105: Irka Kulikowska, i Ma\u0142gosia, siedz\u0105 Tomek Horodyski, Tereska, Maja Horodyska i Adam, 1929 r.<\/div>\n
Bawili\u015bmy si\u0119 tam razem (Sidor\u00f3w by\u0142 2 km od Zacisza) k\u0105pi\u0105c w stawku i szalej\u0105c po polach. Pilnowa\u0142a nas nasza, wspomniana ju\u017c wcze\u015bniej, nauczycielka, Halinka Wilkans\u00f3wna razem ze swoja siostr\u0105, Ren\u0105.
\nNadmieni\u0107 musz\u0119 , \u017ce na wszystkie wizyty je\u017adzi\u0142o si\u0119 ko\u0144mi.
\nW T\u0142uste\u0144kiem mieszkali jeszcze jedni Horodyscy. By\u0142a to smutna, tak\u017ce bezdzietna para. Ona ogromnie pobo\u017cna, on bon vivant, co roku je\u017adzi\u0142 do Egiptu na polowania. Zanim zbudowa\u0142 dla \u017cony, co podkre\u015bla\u0142, \u017ce dla \u017cony, ko\u015bci\u00f3\u0142 we wsi, mia\u0142a kaplic\u0119 we dworze. Obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 ks. Wa\u0142owski z Sidorowa, cz\u0119sto sp\u00f3\u017aniaj\u0105c si\u0119 na nasz\u0105 sidorowsk\u0105, niedzieln\u0105 Msz\u0119 \u015bw., (bo zapewne po Mszy \u015bw. tam\u017ce, jeszcze musia\u0142 posiedzie\u0107 u pa\u0144stwa). W ko\u015bciele czeka\u0142 cierpliwie pokorny t\u0142um, ale Adam buntowa\u0142 si\u0119 na ca\u0142ego. Mamusia kwitowa\u0142a to kr\u00f3tko: \u201dro\u015bnie bolszewik\u201d.
\nPani Horodyska, z sejfem pe\u0142nym brylant\u00f3w, elegancka, zosta\u0142a przez bolszewi\u0119 wywieziona w g\u0142\u0105b Rosji i ju\u017c nigdy nie wr\u00f3ci\u0142a. Pono\u0107 umar\u0142a w poci\u0105gach bydl\u0119cych wioz\u0105cych ludzi na bezkresy Syberii. Ale to by\u0142o p\u00f3\u017aniej.
\nNaszymi sta\u0142ymi wakacyjnymi go\u015b\u0107mi byli Dziadostwo Kornelowie ze Lwowa. Ale wielokrotne przyje\u017cd\u017cali te\u017c i Bobrzy\u0144scy, czyli Maryneczka, siostra Tatusia z m\u0119\u017cem Jankiem, synem Micha\u0142a, historyka, tw\u00f3rcy grupy Sta\u0144czyk\u00f3w.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
 Wizyta Jank\u00f3w Bobrzy\u0144skich z synami 1937 r.: stoj\u0105 od lewej: Tereska, Ole\u015b z D\u017cokiem, J\u00f3zia i Ma\u0142gosia; siedz\u0105: Janek Bobrzy\u0144ski i Maryneczka, Zosia i Kalunio<\/div>\n
Jednak te obie rodziny nie chcia\u0142y sobie depta\u0107 po pi\u0119tach i przyje\u017cd\u017ca\u0142y wymiennie.
\nBobrzy\u0144scy mieli dw\u00f3ch syn\u00f3w: Micha\u0142a i Olesia. Obaj byli troch\u0119 starsi od nas. Mieszkali w Warszawie, byli \u015bwiatowi, obyci.
\nCiocia, zupe\u0142nie niepodobna do Tatusia, \u0142adna, pe\u0142na towarzyskiego uroku, weso\u0142a i by\u0142a bardzo uzdolniona do wszelkich czynno\u015bci domowych. Mia\u0142a tez g\u0142ow\u0119 do interes\u00f3w: w Poznaniu by\u0142 jej sklep pt. \u201dMoja sypialnia\u201d ze wspania\u0142a po\u015bciel\u0105, kt\u00f3ry dobrze prosperowa\u0142.
\nWuj Janek, chemik z zawodu, ale o ci\u0105gotach politycznych, sp\u0119dza\u0142 wakacje na \u0142apaniu motyli. Przyje\u017cd\u017ca\u0142 z ca\u0142ym asortymentem. Widz\u0119 go jak biega od rana w he\u0142mie na g\u0142owie i siatk\u0105 w r\u0119ku. Ca\u0142e popo\u0142udnia, przy pomocy syn\u00f3w, pracowa\u0142 nad swymi trofeami. U\u015bmiercone owady rozci\u0105ga\u0142 na deseczkach, dziel\u0105c na gatunki, i z zegarmistrzowsk\u0105 staranno\u015bci\u0105 przybija\u0142. Wieczorami \u0142apa\u0142 \u0107my, kt\u00f3re zlatywa\u0142y si\u0119 do ogromnej lampy wystawionej na zewn\u0105trz, a dawa\u0142y si\u0119 z\u0142apa\u0107 w rozci\u0105gni\u0119te na stela\u017cu p\u0142\u00f3tno. Niekt\u00f3re by\u0142y wielko\u015bci wr\u00f3bla. I znowu nast\u0119powa\u0142y te same czynno\u015bci co przy motylach.
\nGdy wyje\u017cd\u017cali,wywozili mas\u0119 drewnianych skrzyneczek ze swymi okazami. Wszystko to zgin\u0119\u0142o przy pierwszych bombardowaniach Warszawy w czasie wojny,na ulicy \u017burawiej, gdzie mieszkali….Taki bywa nieraz koniec przedmiot\u00f3w, do kt\u00f3rych ludzie za bardzo si\u0119 przywi\u0105zuj\u0105, wk\u0142adaj\u0105 w nie zbyt du\u017co pieni\u0119dzy, \u017ce nie wspomn\u0119, \u017ce zbyt anga\u017cuj\u0105 swoim hobby innych. Jego synowie przesiadywali w pokoju wiele wakacyjnych godzin, nieraz ostro przez ojca strofowani, \u017ce nie do\u015b\u0107 starannie przypi\u0119li jakiego\u015b motyla.
\nOle\u015b by\u0142 bardzo umuzykalniony. Przepi\u0119knie \u015bpiewa\u0142, czasami nawet z baszty ruin zamku r\u00f3\u017cne arie i pie\u015bni. A przy tym by\u0142 dobry, pos\u0142uszny, wr\u0119cz \u015bwi\u0105tobliwy. Podziwiali\u015bmy go za to.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                             Z Olesiem Bobrzy\u0144skim. Towarzystwo pozuje na smutno, 1936 r.<\/div>\n
Micha\u015b, znakomity ucze\u0144, by\u0142 ju\u017c na I roku studi\u00f3w politycznych. Kocha\u0142 g\u00f3rsk\u0105 wspinaczk\u0119 i matematyk\u0119. Zam\u0119cza\u0142 mi\u0119 stale przepytywaniem z u\u0142o\u017conych przez siebie zada\u0144.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                                     Micha\u015b Bobrzy\u0144ski<\/div>\n
Innymi wakacyjnymi go\u015b\u0107mi by\u0142a rodzina Kunstteter\u00f3w ze Stryja. Ciocia Stefcia by\u0142a siostr\u0105 Mamusi, a wuj  \u2013 oficerem w randze kapitana. Mieli troje dzieci w zbli\u017conym do nas wieku: Krzysi\u0119, Andrzeja i Basi\u0119. Ta ostatnia to by\u0142o towarzystwo dla Zosi, weso\u0142a i bajecznie uzdolniona aktorsko.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                Krysia i Andrzej Kunstteter z Adamem i Teresk\u0105, 1937 r.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                             Tereska i Andrzej Kunstteter na tarasie, 1934 r.<\/div>\n
 <\/div>\n
Wuj Jurek przywozi\u0142 motocykl z przyczep\u0105 \u0142\u00f3dkow\u0105. Raz nawet Mamusi\u0119 zawi\u00f3z\u0142 w ten spos\u00f3b do Czortkowa. Wielce nam wtedy zaimponowa\u0142a: co za odwaga!
\nCiocia by\u0142a urocza. Czytywa\u0142a nam jak ongi\u015b Babcia Emilka. By\u0142a \u017cywa, ciekawa \u015bwiata, weso\u0142a. Bardzo si\u0119 nam podoba\u0142a.
\nNajstarsza Krzysia zanudza\u0142a si\u0119 u nas. \u201eWol\u0119 wakacje w Dynowie. Tam jest tyle ciekawej m\u0142odzie\u017cy i kino!\u201d Ca\u0142ym dniami s\u0142ucha\u0142a muzyki z mego patefonu i \u015bpiewa\u0142a modne szlagiery.
\nAle powinnam wspomnie\u0107 i o najm\u0142odszej siostrze Mamusi, Kini i Stefci: o cioci Hani. Inna ni\u017c rodze\u0144stwo, troch\u0119 op\u00f3\u017aniona w rozwoju, bardzo nieszcz\u0119\u015bliwa ze swego staropanie\u0144stwa, nam okazywa\u0142a bardzo du\u017co serca. W Sidorowie by\u0142a dwa razy. Wiele nauczy\u0142a si\u0119 w rodzinnym domu w Dynowie, dobrze zna\u0142a francuski i niemiecki, lubi\u0142a geografi\u0119 i histori\u0119. Lubi\u0142a te\u017c i spacery. Widz\u0119 jak niesie\u201d na barana\u201d ma\u0142\u0105 Zosi\u0119 w czasie naszej wyprawy a\u017c nad Zbrucz. W Sidorowie odpad\u0142a jej ukochana k\u0105piel w Sanie, ale pociesza\u0142a si\u0119 basenem przy fontannie: \u201e tu si\u0119 chocia\u017c nie mo\u017cna utopi\u0107\u201d. Wiem, \u017ce nas lubi\u0142a, przyjemno\u015b\u0107 sprawia\u0142o je przekomarzanie si\u0119 z nami, cieszy\u0142a si\u0119 gdy s\u0142uchamy jej dynowskich opowie\u015bci, a tak\u017ce… podzielamy jej strach przed burz\u0105. Paniczny.<\/div>\n
\n
Kilka uwag o naszej domowej  edukacji i o Ni\u017cniowie<\/b><\/u><\/div>\n
 <\/div>\n<\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                             Ma\u0142gosia z czas\u00f3w ni\u017cniowskich (10 lat)Nauczycielki wybiera\u0142a nam babcia Emilka. Naturalnie nikogo nie pytaj\u0105c o zdanie, a zw\u0142aszcza nasz\u0105 biedn\u0105 Mamusi\u0119. Nie chcia\u0142a s\u0142ysze\u0107 o Francuzce, ani edukacji u Niepokalanek. Maj\u0105 by\u0107 nauczycielki domowe i koniec. Wybiera\u0142a je nam ze specjalnej agencji, a potem wysy\u0142a\u0142a telegram:\u201dWys\u0142a\u0107 wtedy a wtedy konie po tak\u0105 to a taka osob\u0119\u201d. Mamusia nie znosi\u0142a takich niespodzianek, zreszt\u0105 cz\u0119sto nieudanych. Ale Tatu\u015b wierzy\u0142 Matce bezgranicznie. Dochodzi\u0142o do tego, \u017ce Mamusia zawozi\u0142a pr\u00f3bk\u0119 listu przysz\u0142ej nauczycielki do grafologa, kt\u00f3rym by\u0142 rejent Mikuli. Ale nawet jego negatywne spostrze\u017cenia nie mog\u0142y powstrzyma\u0107 biegu wypadk\u00f3w.
\nZ takimi przysy\u0142anymi w \u201eciemno\u201d nauczycielkami przerabiali\u015bmy kolejne klasy szko\u0142y podstawowej. Potem Adam je\u017adzi\u0142 do Husiatyna na egzamin i by\u0142 przepytywany przez dyrektora szko\u0142y. Mnie egzaminowa\u0142 tylko ks. Wa\u0142owski. To mia\u0142o wystarczy\u0107….Ale raz wys\u0142ano nas z Teresk\u0105 w celu takiego egzaminu do Ni\u017cniowa do Niepokalanek.<\/p>\n<\/div>\n
\"\"<\/div>\n
Ni\u017cni\u00f3w – klasztor i ko\u015bci\u00f3\u0142<\/div>\n
 <\/div>\n
Ja ko\u0144czy\u0142am wtedy klas\u0119 4-t\u0105, a Tereska 2-g\u0105. By\u0142a to szko\u0142a dla c\u00f3rek zubo\u017ca\u0142ego ziemia\u0144stwa po powstaniu styczniowym. Mia\u0142a 6 klas, a w ka\u017cdej by\u0142o po 5-8 dziewczynek. Klasztor przytyka\u0142 jedn\u0105 \u015bcian\u0105 do ko\u015bcio\u0142a parafialnego. Do prezbiterium mo\u017cna by\u0142o zagl\u0105dn\u0105\u0107 przez tzw. lo\u017c\u0119 i stamt\u0105d mo\u017cna by\u0142o uczestniczy\u0107 we Mszy. \u015bw. gdy kto\u015b by\u0142 chory i nie m\u00f3g\u0142 zej\u015b\u0107 do ko\u015bcio\u0142a. Ale w sypialniach trzeba by\u0142o by\u0107 grzecznym i cicho, bo jak m\u00f3wi\u0142a s. Amata „Pan Jezus obok mieszka\u201d.
\nKlasztor z ko\u015bcio\u0142em okala\u0142 ogr\u00f3d, gdzie mo\u017cna by\u0142o biega\u0107 do woli, a Siostry Niepokalanki, urocze w swoich bia\u0142ych habitach, by\u0142y dla nas dobre niczym matki. Stara\u0142y si\u0119 by\u0107 takimi dla swoich ma\u0142ych uczennic w pe\u0142nym tego s\u0142owa znaczeniu: jeden z pokoj\u00f3w by\u0142 pokojem lalek. I nie tylko lalki tam mieszka\u0142y, ale i ich garderoby, domki, w\u00f3zeczki. Cudo. Oczy nam z Teresk\u0105 wr\u0119cz wychodzi\u0142y.
\nPo po\u0142udniami dzieci odpoczywa\u0142y na kocykach, a urocza s. Zofia czyta\u0142a nam po francusku \u201eLes malheurs de Sophie\u201d.
\nJednego dnia mia\u0142y\u015bmy maj\u00f3wk\u0119 umajonymi furami do domu Basi Dunin, jednej z wychowanek.Najpierw przeprawi\u0142y\u015bmy si\u0119 promem przez Dniestr, a potem droga wiod\u0142a przez wsie, pola i las. I na ko\u0144cu dw\u00f3r w Komar\u00f3wce.  Poniewa\u017c rozpada\u0142o si\u0119, siedzia\u0142y\u015bmy na sk\u00f3rach przed kominkiem, a do jedzenia dosta\u0142y\u015bmy co\u015b pysznego. Jak\u017ce mi\u0142e wspomnienie pozosta\u0142o mi z tego dnia! Pi\u0119kna przyroda, go\u015bcinno\u015b\u0107 gospodarzy, wygodny dom.
\nEgzamin, kt\u00f3ry mia\u0142y\u015bmy zda\u0107, polega\u0142 na w\u0142\u0105czeniu nas w rytm bie\u017c\u0105cej szko\u0142y i naturalnie wypad\u0142 on dla nas pomy\u015blnie.
\nJaka szkoda, \u017ce nie mog\u0142y\u015bmy zosta\u0107 w Ni\u017cniowie! Ale wtedy Tatu\u015b nie m\u00f3g\u0142 sobie na to finansowo pozwoli\u0107.
\nW czasie wakacji Rodzice anga\u017cowali te\u017c nauczycielk\u0119, aby m\u00f3wi\u0142a do nas po francusku. Nie bardzo mieli\u015bmy na to ochot\u0119. Pierwsz\u0105 by\u0142a panna Berezowska, dawna uczennica Jaz\u0142owca, by\u0142a, zubo\u017ca\u0142a ziemianka, z maj\u0105tku pod Kijowem wyrzucona ju\u017c w czasie rewolucji bolszewickiej. Potem by\u0142a ukochana przez nas panna Ada \u017bebrowska(a przy okazji sekretarka Kornela). Wymy\u015bla\u0142a nam wspania\u0142e zabawy, np. po ca\u0142ym obej\u015bciu by\u0142y rozrzucone karteczki z napisami, poleceniami, gdzie szuka\u0107 skarb\u00f3w. By\u0142o ich 15 i trzeba si\u0119 by\u0142o dobrze nabiega\u0107, aby wszystkie znale\u017a\u0107. A skarb znajdowa\u0142 si\u0119 w kancelarii, w jednej z szuflad biurka. By\u0142a to modna wtedy gra ogrodowa, \u201eserceau\u201d, ale zrobione przez Ad\u0119 w\u0142asnor\u0119cznie z patyczk\u00f3w i sznurka.
\nKochana i dobra! Ile pracy, pomys\u0142\u00f3w i wysi\u0142ku, a do tego i nudny Kornel, przy kt\u00f3rym te\u017c mia\u0142a zaj\u0119cie.<\/div>\n
\n
Sidorowski ko\u015bci\u00f3\u0142.<\/b><\/u><\/div>\n<\/div>\n
Ko\u015bci\u00f3\u0142 g\u00f3rowa\u0142 nad okolic\u0105. Doje\u017cd\u017caj\u0105c z daleka widzia\u0142o si\u0119 dwie, utopione w zieleni wie\u017ce. Zamek Kalinowskich (ruina) sta\u0142 na wzg\u00f3rzu ni\u017cszym, wie\u015b le\u017ca\u0142a ni\u017cej, a zabudowania dworskie rozci\u0105ga\u0142y si\u0119 za wsi\u0105 od zachodu.
\nW pobli\u017cu ko\u015bcio\u0142a sta\u0142a cerkiew greko-katolicka, kt\u00f3rej Tatu\u015b by\u0142 kolatorem.
\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zewn\u0119trznie by\u0142 bardzo pi\u0119kny. Od p\u00f3\u0142nocy przylega\u0142y do niego ruiny klasztoru Dominikan\u00f3w. Obok kapliczka z figur\u0105 bodaj\u017ce Jana Nepomucena, a ca\u0142o\u015b\u0107 by\u0142a ogrodzona. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 jednonawowy i zawsze s\u0142ysza\u0142am, \u017ce by\u0142 zbudowany wed\u0142ug formy strza\u0142y, czyli znaku herbowego Kalinowskich, zreszt\u0105 podobnie jak i sam zamek. Czyli te dwa budynki mia\u0142y ten sam pocz\u0105tek historyczny.
\nW ko\u015bciele nie by\u0142o \u0142awek poza tymi dwoma dla \u201ePa\u0144stwa\u201d stoj\u0105cymi poni\u017cej balasek. Stoj\u0105c en face o\u0142tarza przypominam sobie figury \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Drzwi do zakrystii by\u0142y po lewej stronie.
\nLudzie podczas nabo\u017ce\u0144stwa stali, albo kl\u0119czeli opieraj\u0105c si\u0119 o pod\u0142og\u0119 \u0142okciami. By\u0142 to zwyczaj ukrai\u0144ski, ale tylko dzi\u0119ki niemu mo\u017cna by\u0142o wytrzyma\u0107 d\u0142ugie nabo\u017ce\u0144stwa nie siedz\u0105c.
\nPami\u0119tam jak we wczesnym dzieci\u0144stwie, siedz\u0105c obok Zinki, widzia\u0142am jak trzymaj\u0105c na kolanach wspania\u0142y zar\u0119kawek, przesuwa w jego futrzanych zag\u0142\u0119bieniach r\u00f3\u017caniec. Zaraz te\u017c pomy\u015bla\u0142am sobie o biednych, \u017ale ubranych ch\u0142opach stoj\u0105cych na lodowatej posadzce…. Bo lodownia by\u0142a w ko\u015bciele nie do opisania. Natomiast w lecie niezbyt dobrze umyte cia\u0142a te\u017c dawa\u0142y zna\u0107 o sobie…
\nProboszczami byli ks. ks.: Sadowski, Wa\u0142owski, Ornatowski (kolega Tatusia z gimnazjum we Stanis\u0142awowie), oraz Malawski. Wszyscy oni dobrze zapisali si\u0119 w naszej pami\u0119ci. Do dworu byli zapraszani na wilie, obiady odpustowe, czy Wielkanoc.
\nW 1931 r. w czerwcu odby\u0142a si\u0119 moja I Komunia \u015bw. z r\u0105k ks. Wa\u0142owskiego. By\u0142am bardzo starannie przygotowana przez Mamusi\u0119, a potem odpytana przez ksi\u0119dza \u0142\u0105cznie z innymi dzie\u0107mi, oko\u0142o 20-ma.
\nBy\u0142am skromnie ubrana w sukienk\u0119 kremowo-bia\u0142\u0105, jedwabn\u0105, obszyt\u0105 podobnego koloru koronk\u0105.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                         I Komunia \u015aw. Ma\u0142gosi 1929 (z Teresk\u0105 i Adamem)<\/div>\n
Po uroczysto\u015bci by\u0142o na podw\u00f3rzu ko\u015bcielnym \u015bniadanie, czyli sto\u0142y nakryte bia\u0142o, z kubkami kawy zbo\u017cowej oraz dobra, s\u0142odka bu\u0142ka upieczona przez gospodyni\u0119 ksi\u0119dza. A potem by\u0142 spacer z Tatusiem, co zdarza\u0142o si\u0119 rzadko.
\nNiestety nie pami\u0119tam podobnych uroczysto\u015bci mego rodze\u0144stwa. Wiem tylko, \u017ce Zosia przyst\u0119powa\u0142a w Jaz\u0142owcu, tu\u017c przed wojn\u0105.
\nJeszcze wcze\u015bniej, bo w 29 r. Sidor\u00f3w odwiedzi\u0142 biskup Twardowski. Wita\u0142a go brama tryumfalna, t\u0142umy ludzi i – \u201d 7 letnia c\u00f3reczka pana dziedzica\u201d- tak mi\u0119 przedstawi\u0142 proboszcz. Powiedzia\u0142am wierszyk autorstwa babci Emilki:
\n\u201dW\u015br\u00f3d wi\u0119kszych bij\u0105 i ma\u0142e serduszka, rado\u015bci\u0105 wielk\u0105, szczer\u0105, prawdziw\u0105, bo oto z ust do ust, od uszka do uszka wie\u015b\u0107 p\u0142ynie wielka, droga i prawdziwa…\u201d dalej ju\u017c nie pami\u0119tam.
\nAdam, tak twierdzi teraz, prze\u017cywa\u0142 niezmiernie solidarnie moj\u0105 trem\u0119…
\nBiskup zajecha\u0142 samochodem Tatusia. Tatu\u015b niedawno go kupi\u0142, ale nie cieszyli\u015bmy si\u0119 nim za d\u0142ugo. Ju\u017c w 31 r zosta\u0142 odsprzedany dr Kunickiemu. Tatu\u015b zbyt irytowa\u0142 si\u0119 fatalnym stanem dr\u00f3g, a zw\u0142aszcza Murowanki, kt\u00f3ra, jego zdaniem,  niszczy\u0142a auto.
\nZreszt\u0105 auta by\u0142y rzadko\u015bci\u0105. Raz wybra\u0142a si\u0119 autem w podr\u00f3\u017c wakacyjn\u0105 Maryneczka. Dojechali a\u017c do Worochty (pewna analogia do Zakopanego) i tam jaki\u015b chuligan uderzy\u0142 j\u0105 kamieniem w g\u0142ow\u0119 (by\u0142 to otwarty kabriolet). Kurowa\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniej u nas. A chuligan chcia\u0142 zapewne da\u0107 wyraz dezaprobacie wobec takich turyst\u00f3w….<\/div>\n
\n
Drobne przyjemno\u015bci w zimie i lecie.<\/b><\/u><\/div>\n

Nasze \u017cycie by\u0142o niebywale skromne: praca, nauka. Ale czasami pozwalali\u015bmy sobie na chwile przyjemno\u015bci. Dla Adama by\u0142 to rower i jazda wierzchem, ja wola\u0142am narty. Tereska walczy\u0142a z Adamem o rower, bo, naturalnie, mieli\u015bmy tylko jeden. W lecie by\u0142o te\u017c p\u0142ywanie w basenie fontanny.
\nMoje wyprawy narciarskie na bezkresne, bia\u0142e przestrzenie, odbywa\u0142y si\u0119 zawsze w towarzystwie D\u017coka, ukochanego jamnika. Gdy bardzo zatapia\u0142 si\u0119 w \u015bniegu, widzia\u0142am tylko jego d\u0142ugie, fruwaj\u0105ce uszka nad zaspami.<\/p>\n<\/div>\n

                                     \"\"<\/div>\n
D\u017cok<\/div>\n
Kilka razy sun\u0119\u0142am za saniami ci\u0105gnionymi przez dwa konie, przyczepiona do nich link\u0105. By\u0142a to frajda nie lada, cho\u0107 na pocz\u0105tku nie\u0142atwa.
\nJazda konna by\u0142a dozwolona tylko Adamowi i to nie na wierzchowcu, bo \u201e mo\u017ce sobie co\u015b z\u0142ego zrobi\u0107\u201d, ale fornalskim, 20 letnim staruszku, zm\u0119czonym prac\u0105 i \u017cyciem. O tym biednym koniku m\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u017ce pami\u0119ta czasy Franciszka J\u00f3zefa. St\u0105d nazywa\u0142 si\u0119 Franciszek J\u00f3zef. I w\u0142a\u015bnie na nim cwa\u0142owa\u0142 Adam. Konisko by\u0142o zupe\u0142nie bia\u0142e, a do tego obwisa\u0142a mu dolna warga, czym wzbudza\u0142 nasze wsp\u00f3\u0142czucie. A Adam kocha\u0142 konie. Ka\u017cdego zna\u0142, rozmawia\u0142 z nimi na\u015bladuj\u0105c ich r\u017cenie, a ogier Sawa odpowiada\u0142 mu podobnym r\u017ceniem, nawet z daleka.<\/div>\n
\n
Gospodarstwo raz jeszcze.<\/b><\/u><\/div>\n<\/div>\n
Wszystkie maszyny folwarczne by\u0142y obs\u0142ugiwane wy\u0142\u0105cznie przez konie. A by\u0142y to siewniki, kosiarki, snopowi\u0105za\u0142ki, kieraty, m\u0142ynki, p\u0142ugi, wreszcie m\u0142ockarnie. M\u0142ocka odbywa\u0142a si\u0119 przy lokomobili parowej, ale r\u00f3wnie\u017c i  w 16 koni ci\u0105gni\u0119tej z miejsca danego, gdzie si\u0119 m\u0142ocka w danym roku odbywa\u0142a. A by\u0142a to wr\u0119cz ceremonia dla rolnika i jego rodziny: do m\u0142ockarni wrzuca\u0142o si\u0119 ca\u0142e snopy zbo\u017ca i w trakcie jej pracy, worki zawieszane po bokach maszyny, stopniowo zape\u0142nia\u0142y si\u0119 ziarnem. Trzeba je by\u0142o wtedy szybko zdj\u0105\u0107, zwi\u0105za\u0107, powiesi\u0107 na hak, a do bok\u00f3w m\u0142ockarni przypi\u0105\u0107 kolejne.
\nCa\u0142e mn\u00f3stwo ludzi musia\u0142o obs\u0142ugiwa\u0107 te robot\u0119, kt\u00f3ra nadzorowa\u0142 Benio z pomoc\u0105 Semka, dozorcy koni. (gdy byli\u015bmy w Sidorowie w 1991 r. syn Semka, w trakcie rozmowy, tytu\u0142owa\u0142 Adama archaicznym : \u201eja\u015bnie panie\u201d).
\n\u201eSypie, czy nie sypie\u201d- wo\u0142a\u0142  do Benia przeje\u017cd\u017caj\u0105cy na koniu Tatu\u015b.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                           Kalunio na Szabelce 1938 r.<\/div>\n
Byli\u015bmy nieomal zwabiani do stodo\u0142y wspania\u0142ym rytua\u0142em, niezapomnian\u0105 atmosfer\u0105 tych dni.  Nie mogli\u015bmy si\u0119 napatrze\u0107. Ta m\u0142ocka to by\u0142a korona ca\u0142orocznej pracy rolnika.
\nKurz by\u0142 wszechobecny. Zwa\u0142y s\u0142omy by\u0142y \u201ewypluwane\u201d przez takie ruchome z\u0119by maszyny, zgarniano je natychmiast, bo przecie\u017c sz\u0142y nast\u0119pne snopy i nast\u0119pne.. Potem uk\u0142adano je w specjalne stogi na polu, twardo ubijaj\u0105c, aby si\u0119 nie rozsypa\u0142y. Te sterty z korytarzami w\u015br\u00f3d nich, to by\u0142y wspania\u0142e miejsca zabaw dla nas. Naturalnie nie wolno nam by\u0142o na nie w\u0142azi\u0107, cho\u0107, czasami, ukradkiem, pr\u00f3bowali\u015bmy. Ale by\u0142y wysokie niczym dom i nie trudno sobie wyobrazi\u0107 czym m\u00f3g\u0142by by\u0107 dla dziecka upadek ze szczytu.
\nJeszcze wcze\u015bniej przed m\u0142ock\u0105, a po \u017cniwach, widz\u0119 nieomal jeszcze teraz Benia galopuj\u0105cego na koniu i wytyczaj\u0105cego  ga\u0142\u0105zk\u0105 co dziesi\u0105t\u0105 kop\u0119 zbo\u017ca na zap\u0142at\u0119 danemu \u017ce\u0144cowi.
\nJesieni\u0105 odbywa\u0142y si\u0119 orki pod siejb\u0119, a potem siewniki przeje\u017cd\u017ca\u0142y wzd\u0142u\u017c i wszerz \u0142anu z odpowiednim ziarnem.
\nPotem by\u0142o kopanie ziemniak\u00f3w, cz\u0119\u015bciowo kopark\u0105, a cz\u0119\u015bciowo r\u0119czne, zbieranie burak\u00f3w, cukrowych i pastewnych i \u201e oczynianie\u201d ich na miejscu (czyli obcinanie li\u015bci). \u201eOczynione\u201d buraki rzucano na pryzm\u0119, a potem si\u0119 je odwozi\u0142o. Nie pami\u0119tam jednak gdzie.
\nTe buraki to by\u0142 g\u0142\u00f3wny doch\u00f3d Tatusia, zw\u0142aszcza buraki nasienne, kt\u00f3re odstawia\u0142o si\u0119 do firmy \u201eBuszczy\u0144ski i Syn\u201d do Krakowa. Ale samego ich zbioru nie pami\u0119tam.
\nBy\u0142y lata lepsze i gorsze. Urodzaj nigdy nie jest taki sam. Ponadto w latach 30 tych nasta\u0142 straszliwy, \u015bwiatowy kryzys ekonomiczny. Gospodarowanie by\u0142o wiec trudne. Ale Tatu\u015b, pod koniec lat 30 tych doprowadzi\u0142 maj\u0105tek do kwitn\u0105cego stanu… I wtedy go utraci\u0142…
\nMamusia prowadzi\u0142a warzywnik, sad i kurniki. Z tego te\u017c by\u0142 ma\u0142y dochodzik, ale nigdy nie bra\u0142a go dla siebie: wszystko oszcz\u0119dza\u0142o si\u0119 na kszta\u0142cenie dzieci.
\nOdbiorcami tych produkt\u00f3w byli wy\u0142\u0105cznie \u017bydzi z Husiatyna i Kopyczyniec; oni te\u017c wydzier\u017cawiali sady na czas zbior\u00f3w. We w\u0142asnym zakresie nie mo\u017cna by\u0142o upilnowa\u0107 owoc\u00f3w przed z\u0142odziejami. A \u017byd zawsze sobie z tym dawa\u0142 rad\u0119. Potem dostawa\u0142o si\u0119 tzw. \u201dodsyp\u201d czyli jab\u0142ka dla siebie, na zim\u0119. Mieli\u015bmy te\u017c sporo orzech\u00f3w, a i inne owoce by\u0142y te\u017c.: wi\u015bnie, \u015bliwki, dere\u0144, maliny.
\nOpr\u00f3cz sad\u00f3w dzier\u017cawionych przez \u017byd\u00f3w, by\u0142 sad bliski domu, kt\u00f3rego pilnowa\u0142 Kilar. By\u0142a to posta\u0107 jak z obrazu \u201eStarcy\u201d Wycz\u00f3\u0142kowskiego. Mia\u0142 w sadzie szopk\u0119 ze s\u0142omy i ga\u0142\u0119zi. Bardzo lubili\u015bmy go tam odwiedza\u0107, siedz\u0105c na prowizorycznej \u0142aweczce i dosta\u0107 najlepsze, schowane w s\u0142omie, zebrane dla dzieci jab\u0142uszka.
\nZ\u0142odziei odstrasza\u0142 kosturem, tak twierdzi\u0142.
\nPotem, gdy umar\u0142, zast\u0105pi\u0142 go Pa\u0144czyszka. Nie by\u0142 zbyt lotny. Gdy wybuch\u0142a wojna, mawia\u0142: \u201d Co tam wojna, gdzie tam wojna, ja si\u0119 tu nie boj\u0119\u201d, niczym z\u201d Wesela\u201d: \u201eNiech na ca\u0142ym \u015bwiecie wojna, byle polska wie\u015b spokojna…\u201d.
\nStosy jab\u0142ek le\u017c\u0105ce w sadzie pachnia\u0142y si\u0119, brz\u0119cza\u0142y brz\u0119kiem os i z\u0142oci\u0142y si\u0119 w s\u0142o\u0144cu.
\nAle widz\u0119 te\u017c i beczki drewniane, w kt\u00f3re pakowa\u0142o si\u0119 jab\u0142ka do Lwowa, do Dziadk\u00f3w. Prze\u0142o\u017cone sieczk\u0105, czeka\u0142y na sw\u00f3j transport razem z beczkami kapusty, kartofli i marchwi, a tak\u017ce rezerwuar\u00f3w z miodem.
\nMi\u00f3d z naszej pasieki podbiera\u0142 p. Krukiewicz, czyli nauczyciel z wiejskiej szko\u0142y podstawowej. Na gazoniku sta\u0142a taka maszyna -m\u0142ynek, w kt\u00f3ra wk\u0142ada\u0142o si\u0119 ramki z miodem, kr\u0119ci\u0142o korbk\u0105, a mi\u00f3d la\u0142 si\u0119 do pojemnika. Zawsze wtedy dostwali\u015bmy na podwieczorek po plastrze takiego lej\u0105cego si\u0119 miodu…
\nKrukiewicz by\u0142 pesymist\u0105. Na pytanie Mamusi, czy jest tego roku wiele kwiat\u00f3w miododajnych, odpowiada\u0142, \u017ce rok b\u0119dzie marny, marny, ale \u201ebeczk\u0119, niech pani dziedziczka kupi\u201d! \u201dAle na co?\u201d
\npyta Mamusia – \u201eNa mi\u00f3d, prosz\u0119 pani dziedziczki, na mi\u00f3d\u201d. Taki by\u0142 pan Krukiewicz.<\/div>\n
\n
Jak si\u0119 ubierali\u015bmy?<\/b><\/u><\/div>\n

Nie mieli\u015bmy poj\u0119cia o \u015bwiatowej elegancji. Mamusia by\u0142a skromniutka zawsze i taka ju\u017c zosta\u0142a. Obszywaj\u0105ca nas pani Jaszczurowa nadawa\u0142a taki styl dla wszystkich domownik\u00f3w. Grunt czysto\u015b\u0107, skromno\u015b\u0107 i.. tanio\u015b\u0107. To by\u0142y kryteria elegancji Mamusi.
\nHalinka Wilkans\u00f3wna zrobi\u0142a na nas wra\u017cenie. Kiedy\u015b chcia\u0142a wyst\u0105pi\u0107 na balu oficerskim w Husiatynie. Prosi\u0142a o konie. Naturalnie Rodzice wyrazili zgod\u0119. Ale wcze\u015bniej zacz\u0119\u0142a si\u0119 toaleta;  po\u017cera\u0142am oczyma jej suknie balow\u0105: seledynow\u0105, obszyt\u0105 srebrnymi koralikami, kt\u00f3re sp\u0142ywa\u0142y wzd\u0142u\u017c ca\u0142ej toalety, niczym fala. Do ramienia  przyczepiona by\u0142a ga\u0142\u0105zka kwiatu \u201epomara\u0144czowego\u201d , buty na francuskim obcasie, makija\u017c!!! Usta malowane w serduszko, mn\u00f3stwo pudru. Ale to ju\u017c mi si\u0119 nie podoba\u0142o.\u201d Rien ne beaux, que le vrai\u201d- pozwoli\u0142am sobie zacytowa\u0107 Mamusi\u0119..
\nHalinka wr\u00f3ci\u0142a z balu zachwycona.
\nTo by\u0142a moja pierwsza lekcja \u015bwiatowej elegancji. Potem ju\u017c baczniej obserwowa\u0142am otoczenie. W ko\u015bciele podziwia\u0142am beret panny Krup\u00f3wny, kt\u00f3ry nosi\u0142a modnie za\u0142o\u017cony na jedno ucho. By\u0142a to c\u00f3rka naszego le\u015bniczego.
\nCzasami na podw\u00f3rzu ruin zamku odbywa\u0142y si\u0119 festyny. Widzia\u0142o si\u0119 mn\u00f3stwo ludzi, gra\u0142a muzyka z\u0142o\u017cona z b\u0119bn\u00f3w i harmonii, a g\u0142\u00f3wnym aktorem by\u0142 pan Kulczycki. Popisywa\u0142 si\u0119 wszystkimi swymi umiej\u0119tno\u015bciami: wchodzi\u0142 na wysoki s\u0142up, \u015bpiewa\u0142 i ta\u0144czy\u0142. Na festynie by\u0142a i loteria fantowa i Tereska wygra\u0142a kiedy\u015b ma\u0142ego, czarnego baranka. To wspomnienie przypomnia\u0142o mi inne zwierz\u0119ta naszego dzieci\u0144stwa. Opisz\u0119 je.<\/p>\n

Nasze ukochane zwierz\u0119ta<\/u><\/b><\/div>\n

Do baranka Tereski, kt\u00f3ry zreszt\u0105 chodzi\u0142 za ni\u0105 jak pies, Tatu\u015b dokupi\u0142 partnerk\u0119, a ich potomstwo by\u0142o pocz\u0105tkiem p\u00f3\u017aniejszej, du\u017cej owczarni, kt\u00f3ra ch\u0119tnie pas\u0142a si\u0119 na lucernie. Zdj\u0119cie, kt\u00f3re je przedstawia, zrobi\u0142am jako jedno z pierwszych moim w\u0142asnym aparatem fotograficznym(marki Zeiss Icon).
\nUkochan\u0105 klacz\u0105 Tatusia by\u0142a Larina. Ko\u0144 by\u0142 nie tylko pi\u0119kny, ale i wyj\u0105tkowo m\u0105dry i przywi\u0105zany. Pozna\u0142 Tatusia po jego 2 letnim pobycie w Rosji. On j\u0105 obj\u0105\u0142 za szyj\u0119, a ona liza\u0142a mu twarz….
\nGdy wsiadali\u015bmy do powozu, odwraca\u0142a \u0142eb od dyszla patrz\u0105c, czy wszystkie dzieci ju\u017c wsiad\u0142y. Niczym cz\u0142owiek.<\/p>\n<\/div>\n

     C\u00f3rka Lariny nazywa\u0142a si\u0119 Szabelka.Naszym ukochanym domowym  pieskiem by\u0142 D\u017cok, \u015bliczny jamniczek, dla kt\u00f3rego kiedy\u015b Zinka przygotowa\u0142a specjalna choineczk\u0119, ale obwieszon\u0105 kie\u0142baskami. Gdy je wszystkie ju\u017c po\u017car\u0142 w zachwycie, konsekwencje by\u0142y \u017ca\u0142osne… W ko\u0144cu Zinka zamkn\u0119\u0142a go pomi\u0119dzy oknami, bo zbyt natarczywie doprasza\u0142 si\u0119 o kolejna \u201echoink\u0119.\u201d<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                 Kie\u0142basy na choince (rys. MB.)<\/div>\n
Niestety zgin\u0105\u0142, chyba zagryziony przez wiejskie psy.. Tereska rozpacza\u0142a, zawsze bardzo kocha\u0142a zwierz\u0119ta, a psy w szczeg\u00f3lno\u015bci.  Gdy przyjecha\u0142y po mnie do Jaz\u0142owca, z Mamusi\u0105, S. Asumpta da\u0142a jej malutkiego wilczurka, Asika. Tereska nosi\u0142a go w obj\u0119ciach nawet na spacerach, nawet zbieraj\u0105c drug\u0105 r\u0119k\u0105  b\u0142awatki. Mia\u0142 rajskie \u017cycie. Potem, gdy wyrzucano nas z domu, oddali\u015bmy go jednej z dziewcz\u0105t ze wsi. Ale gdy w czasie wojny przyjecha\u0142a do wsi po \u017cywno\u015b\u0107 (dw\u00f3r by\u0142 ju\u017c spalony), pot\u0119\u017cne psisko rzuci\u0142o si\u0119 w jej obj\u0119cia.
\nMi\u0119li\u015bmy tez przyniesione z pola dwie przepi\u00f3reczki. Chodzi\u0142y
\nza domownikami jak pieski. Niestety jedn\u0105 potem zjad\u0142 kot, a druga zdech\u0142a ze smutku.<\/p>\n
Ksi\u0105\u017cki i upodobania<\/b><\/u><\/div>\n

Czytali\u015bmy typowe ksi\u0105\u017cki m\u0142odzie\u017cowe, ale ju\u017c wcze\u015bnie Adam zag\u0142\u0119bi\u0142 si\u0119 w tematyk\u0119 I wojny. Kiedy\u015b, jeszcze jako ma\u0142y ch\u0142opiec powiedzia\u0142 powa\u017cnie: \u201eChc\u0119 by\u0107 albo cesarzem, albo papie\u017cem\u201d..
\nJa zachwyca\u0142am si\u0119 francuskim \u201dIllustration\u201d, ogl\u0105da\u0142am je tak ch\u0119tnie, jak teraz telewizor. Pokazywa\u0142o inny, nieznany mi dot\u0105d \u015bwiat: troch\u0119 reklam, ale ogromnie \u201ecnotliwych\u201d, zdj\u0119cia ze \u015bwiata polityki, reprodukcje malarstwa. Numery \u015bwi\u0105teczne tzw. Noel, by\u0142y wprost genialne graficznie i tematycznie. Mo\u017cna by\u0142o si\u0119 nawet zapisa\u0107 do szko\u0142y rysunk\u00f3w, naturalnie korespondencyjnie: wysy\u0142a\u0142o si\u0119 sw\u00f3j i dostawa\u0142o w odpowiedzi fachowe uwagi. By\u0142o to zupe\u0142nie gratis.
\nTatu\u015b dawa\u0142 do oprawy do oprawy ca\u0142e roczniki. Podczas wojny schowali\u015bmy je na wi\u0119zy ko\u015bcielnej… Niestety na przepad\u0142e jak wszystko.
\nJako dzieci dostawali\u015bmy od Stefanka z Rudnik \u015bliczne ksi\u0105\u017cki francuskie z obrazkami, ju\u017c przez niego wyczytane i za dziecinne. Stefaneczek, jako jedynak by\u0142 inaczej wychowywany ni\u017c my. M\u00f3g\u0142 czyta\u0107 gazety dla doros\u0142ych, s\u0142uchano jego wypowiedzi jak r\u00f3wnego partnera, My nie \u015bmieli\u015bmy otworzy\u0107 ust…, gdy np. rozmawiano o sprzeda\u017cy domu po dziadkach Chamcach we Lwowie. A ju\u017c na tematy tak \u201edoros\u0142e\u201d jak polityka?
\nPrzy stole nieraz wrza\u0142y dyskusje, zw\u0142aszcza pomi\u0119dzy Tatusiem, a nauczycielkami, zw\u0142aszcza tymi inteligentniejszymi jak Halina Mierzejewska lub Zinka. Poruszano problemy sztuki nowoczesnej, oceny najwy\u017cszego duchowie\u0144stwa, czasami polityki. Ale my, dzieci, naturalnie do tego nie mieszali\u015bmy si\u0119.
\nAle doda\u0107 musz\u0119, \u017ce Rodzice byli we wszystkich dziedzinach konserwatystami.<\/p>\n

Otaczaj\u0105cy nas \u017bydzi<\/b><\/u><\/div>\n<\/div>\n
Ca\u0142e nasze \u017cycie by\u0142o z nimi zwi\u0105zane. Mieszka\u0142o ich na Podolu bardzo du\u017co. A  ich operatywna obecno\u015b\u0107 ogromnie u\u0142atwia\u0142a nam \u017cycie.
\nGdy si\u0119 tylko przyjecha\u0142o do jakiego\u015b miasteczka, jak spod ziemi wyrasta\u0142 \u017byd i proponowa\u0142 swoj\u0105 pomoc. Czy by\u0142o to zaprowadzenie do urz\u0119du lub lekarza, czy znalezienie odpowiedniego sklepu. Czasami by\u0142o to wr\u0119cz natr\u0119tne. Kiedy\u015b Mamusia m\u00f3wi: \u201dKupi\u0142am tylko naparstek, sama dam rad\u0119 go ponie\u015b\u0107\u201d, ale \u017byd nalega\u0142 i nalega\u0142. A mo\u017ce jednak pani dziedziczka zdecyduje si\u0119 na cos wi\u0119kszego?
\nGdy wraca\u0142am z Jaz\u0142owca i zatrzymywa\u0142am si\u0119 w Czortkowie, \u017byd pojawia\u0142 si\u0119 jak spod ziemi i uroczy\u015bcie oznajmia\u0142, \u017ce przyszed\u0142 nowy transport farb Iskry Karme\u0144skiego, ale i s\u0105 modne gazowe po\u0144czoszki w takim to a takim sklepie. Cmoka\u0142 a\u017c , zalecaj\u0105c ich pi\u0119kno.
\nW Czortkowie takim totumfackim by\u0142 Szulim, a w Husiatynie – Szalka.
\nNawet w Sidorowie mieli 3 sklepy. Jeden prowadzi\u0142 Naftu\u0142a, u kt\u00f3rego Adam kupowa\u0142 kabzle do swego dziecinnego rewolwerku, czasami i cukierki na tzw. ksi\u0105\u017ceczk\u0119, bo pieni\u0119dzy mu zbrak\u0142o, a Naftu\u0142a kusi\u0142.
\nTymi kabzlami Adam kiedy\u015b postrzeli\u0142 sobie dolna warg\u0119. Rewolwer poszed\u0142 do paki z futrami, a kontakt Adama z Naftu\u0142\u0105 urwa\u0142 si\u0119.
\nW Czortkowie zajazd prowadzi\u0142a Blimcia. By\u0142a to osoba o ogromnym uroku. T\u0119ga, zawsze z dekoltem i w\u0142osami zebranymi pod elegancka siatk\u0119, mia\u0142a lokal 4 pokojowy i restauracj\u0119. Na zapleczu domu by\u0142a wielka, sklepiona sie\u0144,  gdzie zaje\u017cd\u017ca\u0142y powozy ziemian. Blimcia bowiem mawia\u0142a, \u017ce jej lokal jest \u201eziemia\u0144sko – oficerski\u201d.
\nU Blimci mo\u017cna by\u0142o nie tylko dobrze zje\u015b\u0107, ale i rozgrza\u0107 si\u0119 po d\u0142ugiej podr\u00f3\u017cy, rozgo\u015bci\u0107 , zostawi\u0107 ubranie, gdy przeszkadza\u0142o w dalszych zakupach, lub by\u0142o zmoczone, zostawi\u0107 pakunki, znale\u017a\u0107 wygodne miejsce ulg \u017cyciowych, odpocz\u0105\u0107, s\u0142owem by\u0142 to nieomal wygodny, w\u0142asny  dom.
\nPami\u0119tam jeszcze stuk kopyt o kamienn\u0105 pod\u0142og\u0119 ogromnej sieni, a\u017c si\u0119 rozlega\u0142o echo i moj\u0105 rado\u015b\u0107, \u017ce przyjecha\u0142o si\u0119 do Czortkowa.
\nBlimcia twierdzi\u0142a, \u017ce jest u niej pok\u00f3j oficerski, pok\u00f3j hrabiowski i taki dla zwyk\u0142ej szlachty z dzie\u0107mi, czyli dla nas.
\nUmia\u0142a ugo\u015bci\u0107 i zach\u0119ci\u0107 do swoich da\u0144 s\u0142owami \u201dDzi\u015b prosz\u0119 pa\u0144stwa na niebia\u0144skie poziomki ze \u015bmietan\u0105\u201d(naturalnie tylko le\u015bne; ogrodowych nie uprawiano).
\nZnakomicie opowiada\u0142a o go\u015bciach: \u201dW\u0142a\u015bnie by\u0142 u mnie Agenorek Go\u0142uchowski\u201d! ( czyli znany wszystkim hrabia Agenor Go\u0142uchowski). Zna\u0142a ca\u0142e ziemia\u0144stwo podolskie i wszyscy do niej zawsze zaje\u017cd\u017cali. My te\u017c, zw\u0142aszcza w drodze do Jaz\u0142owca i stamt\u0105d. Tatu\u015b, po za\u0142atwieniu swoich spraw,  ucina\u0142 sobie u niej partyjk\u0119 szach\u00f3w ze znajomymi urz\u0119dnikami.
\nAle byli i \u017bydzi rolnicy, rzadko, ale byli. Jednym by\u0142 Srul z Sidorowa, a drugim Kimelmann- ziemianin z Liczkowiec z  okolic Wasylkowiec.
\nAby zako\u0144czy\u0107 wspomnienia o \u017bydach musz\u0119 wspomnie\u0107 o najwa\u017cniejszym z nich dla nas, czyli o Beniu Bazarze,  naszym rz\u0105dcy. O\u017ceni\u0142 si\u0119 jeszcze przed wojn\u0105; rodzice byli na ich \u015blubie typowo \u017cydowskim. Gdy ju\u017c my byli\u015bmy we Lwowie, a Tatu\u015b w Rosji, po wybuchu wojny niemiecko \u2013rosyjskiej w 1941, Benio, bez l\u0119ku, przywi\u00f3z\u0142 nam fur\u0119 prowiant\u00f3w z Sidorowa, z wypiekami w\u0142asnej roboty. By\u0142o to prawdziwe bohaterstwo, \u017ce nie wspomn\u0119 o mi\u0142osierdziu wobec g\u0142odnej rodziny i pozbawionej Ojca. Ale jecha\u0107 prawie 300 km w czasie wojny, bez obowi\u0105zuj\u0105cej opaski \u017cydowskiej, bez \u017c\u0105dania jakiejkolwiek zap\u0142aty!!. Niewiarygodne, ale jednak prawdziwe. W tym samym czasie ch\u0142opi z Sidorowa rozgrabili ju\u017c nasz ca\u0142y maj\u0105tek.
\nBenio prze\u017cy\u0142 wojn\u0119, a zaraz potem wyemigrowa\u0142 z \u017con\u0105  do Nowego. Yorku. Ich synek, Moj\u017cesz gin\u0105\u0142 w czasie Zag\u0142ady \u017cydowskiej, w 1944r.
\nBenio  zosta\u0142 nam w pami\u0119ci i wdzi\u0119cznym  sercu na zawsze.<\/div>\n
 <\/div>\n
                                                                                                     Jaz\u0142owiec<\/u><\/b><\/div>\n
Najwi\u0119kszym ewenementem w naszym \u00f3wczesnym \u017cyciu by\u0142o umieszczenie Adama i mi\u0119 w szko\u0142ach z internatami: Adama  do szko\u0142y OO. Jezuit\u00f3w w Chyrowie, a mnie do SS. Niepokalanek w Jaz\u0142owcu. By\u0142o to we wrze\u015bniu 35 r. Zacz\u0119li\u015bmy w ten spos\u00f3b  4-letnie gimnazjum.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                   Ma\u0142gosia i Adam jako gimnazjali\u015bci – Lw\u00f3w – 1938<\/div>\n
Najpierw by\u0142a ogromna rado\u015b\u0107 z nowej \u017cyciowej przygody, ale potem l\u0119k przed nieznanym oraz \u017cal za ukochanym Sidorowem na par\u0119 lat. Rok poprzedzaj\u0105cy sp\u0119dzili\u015bmy na przygotowywaniu si\u0119 do egzamin\u00f3w wst\u0119pnych i przygotowywaniu wymaganych wyprawek przez krawcow\u0105, wspominan\u0105 ju\u017c  pani\u0105 Jaszczurow\u0105 z Kopyczyniec. Przyje\u017cd\u017ca\u0142a ona 2 razy w roku, aby wszystkich obszy\u0107. Teraz mia\u0142a pe\u0142ne r\u0119ce roboty ekstra.
\nDostali\u015bmy spis wymaganych stroj\u00f3w \u0142\u0105cznie z bielizn\u0105. Mamusia by\u0142a pos\u0142uszna: je\u017celi jest napisane, \u017ce tak, trzeba uszy\u0107 dok\u0142adnie wed\u0142ug wzoru. Ostatecznie mia\u0142am najbardziej niemodn\u0105, staro\u015bwieck\u0105 wyprawk\u0119. Trudno przecie\u017c pos\u0105dza\u0107 biedne Siostry aby mia\u0142y jakie\u015b wyobra\u017cenie o panuj\u0105cej modzie.
\nDosta\u0142am numerek 25 (Adam 43).<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                      Stefanek i Adam w Chyrowie, 1937 r.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"
\nAdam z Micha\u0142em Moys\u0105, 1937 r.<\/div>\n
 <\/div>\n
Wszystkie elementy stroju musia\u0142y by\u0107 tym numerem zaznaczone, aby si\u0119 nie pogubi\u0142y. Zosta\u0142o to zrobione bardzo solidnie .Numerki mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107, wiec przyszywano je po prostu.
\nNo i wyjechali\u015bmy rozstawionymi ko\u0144mi do klasztoru w Jaz\u0142owcu. Droga by\u0142a przepi\u0119kna,  prowadz\u0105ca przez malownicze regiony Podola: g\u0142\u0119bokie jary poprzecinane rzekami, dop\u0142ywami Dniestru, takimi jak Seret, Strypa, czy Z\u0142oty Potok. Ca\u0142a ziemia by\u0142a czerwona, w kolorze ceg\u0142y, co bardzo mi si\u0119 podoba\u0142o.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                                                                  Jaz\u0142owiec – widok na zamek i klasztor<\/div>\n
Do Si\u00f3str wje\u017cd\u017ca\u0142o si\u0119 pi\u0119knym zakolem do bramy dawnego zamku Poniatowskich, wtedy ju\u017c ruiny, wreszcie przez podw\u00f3rze wjazd do bramy klasztoru, gdzie przez poci\u0105gni\u0119cie sznura zaanonsowali\u015bmy S. Furtiance swoje przybycie.
\nNa podw\u00f3rzu fontanienka, a zabudowania w kszta\u0142cie podkowy by\u0142y po\u0142\u0105czeniem klasztoru i szko\u0142y z internatem dla wychowanek.  Siostry wychowa\u0142y ju\u017c wiele pokole\u0144, bo rozpocz\u0119\u0142y swoja dzia\u0142alno\u015b\u0107 w Rzymie w 1860 r.
\nW czasach dawniejszych, np. wtedy gdy do tej szko\u0142y chodzi\u0142y obie siostry Tatusia, Amelka i Maryneczka, przewa\u017ca\u0142y dziewczynki z rodzin ziemia\u0144skich, teraz by\u0142 to prawdziwy przekr\u00f3j spo\u0142eczny. Siostry nie robi\u0142y \u017cadnych r\u00f3\u017cnic miedzy uczennicami.
\nOne same mia\u0142y bia\u0142e habity i szafirowe peleryny do kaplicy; wyj\u0105tkowo pi\u0119kny str\u00f3j zakonny. By\u0142y dobre i macierzy\u0144skie, ale i bardzo wymagaj\u0105ce. Nie oddziela\u0142y nauki od wychowania.
\nW mojej klasie by\u0142o 24 uczennice. Z okien sali klasowej widzia\u0142am \u015bliczny Jaz\u0142owczyk, rzeczk\u0119 wij\u0105c\u0105 si\u0119 pod klasztorem, stoki poro\u015bni\u0119te mas\u0105 zieleni. Ale atmosfera klasy mocno mi\u0119 deprymowa\u0142a. Jedna trzecia kole\u017canek to by\u0142y ni\u017cniowianki. Znakomicie obyte z re\u017cimem klasztornym, doskonale m\u00f3wi\u0105ce po francusku, lepiej ode mnie naukowo przygotowane. A ja po lekcjach tylko z Adamem nie by\u0142am przyzwyczajona do podnoszenia palc\u00f3w, rygoru klasowego, dyscypliny szkolnej. By\u0142o mi bardzo ci\u0119\u017cko i serdecznie t\u0119skni\u0142am za kochanym i ciep\u0142ym domem.
\nAle powoli wszystko si\u0119 ustabilizowa\u0142o. Dzi\u0119ki pi\u0119knemu otoczeniu, pokrzepieniu p\u0142yn\u0105cemu z kaplicy, w kt\u00f3rej kr\u00f3lowa\u0142 posag Matki Bo\u017cej Jaz\u0142owieckiej, pomocy Si\u00f3str, kt\u00f3re dobrze rozumia\u0142y problemy dziecka po raz pierwszy wyrwanego z domu.
\nW kaplicy Siostry mia\u0142y szafirowe peleryny, a my bia\u0142e weloniki. Siedz\u0105c w \u0142awkach przeznaczonych dla internatu w \u015brodku kaplicy, obserwowa\u0142am dwa szeregi si\u00f3str przyst\u0119puj\u0105cych do Komunii \u015aw. Razem z nowicjuszkami by\u0142o ich oko\u0142o 200. Patrzy\u0142am na ich twarze, gesty, ruchy, r\u00f3\u017cnic\u0119 temperament\u00f3w, kt\u00f3re nawet na skupionych twarzach mog\u0142am dostrzec. Widzia\u0142am w tym bogactwo typ\u00f3w ludzkich, a przecie\u017c zawsze interesowa\u0142am si\u0119 sztuk\u0105.
\nPotem \u015bniadanie w refektarzu, d\u0142ugie sto\u0142y, przy kt\u00f3rych ka\u017cda z nas mia\u0142a swoje miejsce. By\u0142a cisza, a je\u017celi ju\u017c trzeba si\u0119 by\u0142o odezwa\u0107, to po francusku. Starsze kole\u017canki, np. Anna G\u0105siorowska, p\u00f3\u017aniejsza Turowiczowa, czy Elka Soba\u0144ska p\u00f3\u017aniejsza Krasicka, nawet sprzecza\u0142y si\u0119 ze sob\u0105 po francusku. Siostry ogromnie dba\u0142y o nasz\u0105 znajomo\u015b\u0107 tego j\u0119zyka.
\nPo lekcjach nast\u0119powa\u0142a rekreacja w ogrodzie. By\u0142 on poprzecinany alejami, z kt\u00f3rych ka\u017cda mia\u0142a swoja nazw\u0119: Turek, Litwa, Raj. Na ko\u0144cu ogrodu by\u0142 wzg\u00f3rek, w kt\u00f3rym znajdowa\u0142 si\u0119 grobowiec Si\u00f3str. One codziennie sz\u0142y tam na modlitw\u0119 podczas swojej rekreacji. W grobowcu le\u017ca\u0142a jedna z za\u0142o\u017cycielek Zgromadzenia, Matka Marcelina Darowska (dzi\u015b uznana za b\u0142ogos\u0142awion\u0105 przez Jana Paw\u0142a II). Druga za\u0142o\u017cycielka, Matka J\u00f3zefa Karska zmar\u0142a w Rzymie i le\u017ca\u0142a w ko\u015bciele \u015bw. Klemensa do 2001r. By\u0142am w Szymanowie, z Marychn\u0105, na jej ponownym pogrzebie, tym razem do grobowca szymanowskiego. Ona tez czeka na beatyfikacj\u0119.
\nZa mojej bytno\u015bci by\u0142a w Jaz\u0142owcu stara Francuska, soeur Melanie, kt\u00f3ra mia\u0142a w grobowcu swoja rodzona siostr\u0119, soeur Octavie.. Prowadzi\u0142a ja tam  jaka\u015b m\u0142odsza siostra, staruszeczka by\u0142a zupe\u0142nie ociemnia\u0142a i zapewne, bez siostry, rodaczki, ogromnie teraz samotna. Ta scena zawsze mi\u0119 wzrusza\u0142a.
\nPo rekreacji by\u0142o przygotowanie si\u0119 do lekcji  na dzie\u0144 nast\u0119pny z przerw\u0105 na b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo w kaplicy. Nak\u0142ada\u0142y\u015bmy znowu weloniki. By\u0142 i pyszny podwieczorek z konfiturami i owocami z ogrodu zakonnego, a o 19 tej kolacja. Mo\u017cna by\u0142o korzysta\u0107 ze swoich paczek z domu, ale obowi\u0105zkowo dzieli\u0107 si\u0119 nimi z kole\u017cankami.
\nM\u00f3j 4 letni pobyt w tej szkole to pasmo r\u00f3\u017cnych prze\u017cy\u0107, w tym i ci\u0119\u017ckich, ale tez i pi\u0119knych, niezapomnianych chwil.. Wymieni\u0119 par\u0119 z nich. Przede wszystkim teatr, w kt\u00f3rym gra\u0142y\u015bmy ambitne, dobre sztuki.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
Przedstawienia teatralne w Jaz\u0142owcu – pierwsza z prawej Ma\u0142gosia<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
Ma\u0142gosia – druga z lewej<\/div>\n
 <\/div>\n
Siostry mia\u0142y niemal prawdziw\u0105  teatraln\u0105 garderob\u0119, powsta\u0142a z osobistych stroj\u00f3w zamo\u017cniejszych si\u00f3str z czas\u00f3w dawnych (suknie balowe, pawie pi\u00f3ra, kontusiki). Kiedy\u015b na taki jeden wyst\u0119p przyjecha\u0142a Mamusia tax\u00f3wk\u0105 (w zimie to by\u0142o wygodniejsze ni\u017c pow\u00f3z czy sanie). Przygotowywa\u0142y\u015bmy i ta\u0144ce i recytacje i r\u00f3\u017cne okazjonalne, religijne, lub patriotyczne,  akademie. Ale i mia\u0142y\u015bmy go\u015bci: kiedy\u015b przyjecha\u0142a p. Rychter, recytatorka. Deklamowa\u0142a wiersze polskie i \u0142aci\u0144skie. Pami\u0119tam sw\u00f3j zachwyt dla jej sztuki do dzi\u015b. Wtedy zrozumia\u0142am co to znaczy dykcja i dobre aktorstwo.
\nCo roku na 8 grudnia do Jaz\u0142owca przyje\u017cd\u017cali u\u0142ani z 14 pu\u0142ku U\u0142an\u00f3w Jaz\u0142owieckich. \u015apiewali w kaplicy przejmuj\u0105c\u0105 pie\u015b\u0144: \u201dSzcz\u0119\u015bcie i pok\u00f3j daj tej ziemi Pani….\u201d
\nKiedy\u015b obchodzono  rocznic\u0119 namalowania \u201eKazania Skargi\u201d przez Matejk\u0119. S. Klara W\u0142oszczewska, poetka, napisa\u0142a wiersz opisuj\u0105cy obraz i jego wymow\u0119: \u201d a miedzy nimi Kr\u00f3l i Senat i r\u0119ce Kr\u00f3la Jegomo\u015bci bezsilne\u2019\u2019. Niestety nie pami\u0119tam wi\u0119cej.
\nReligii uczy\u0142y nas S. Alma So\u0142tan, a potem S. Klara. By\u0142 to pocz\u0105tek Krucjaty Eucharystycznej.
\nPo powrocie na wakacje zapalona idealizmem i zapa\u0142em misjonarskim zwo\u0142a\u0142am dziewczynki naszej s\u0142u\u017cby do 10 lat,  pod znany ju\u017c jesion tr\u00f3jpienny- i tam, przy okr\u0105g\u0142ym stole stawia\u0142am pierwsze kroki przy zorganizowaniu takiej akcji  Chcia\u0142am, aby ka\u017cda mog\u0142a si\u0119 wypowiedzie\u0107.  By\u0142 i podwieczorek na li\u015bciach \u0142opucha: maliny, porzeczki, melony, groszek zielony, uproszone u kucharza – ciasteczka. Adam pods\u0142uchiwa\u0142 w krzakach i \u015bmia\u0142 si\u0119, \u017ce ucz\u0119 herezji. Ale nie by\u0142y to herezje, tylko  najprostsza katecheza z przygotowaniem do I Komunii \u015bw. One przychodzi\u0142y bardzo ch\u0119tnie, mo\u017ce na pocz\u0119stunek, mo\u017ce na zabaw\u0119, ale by\u0142y zadowolone i radosne.
\nW klasztorze uczy\u0142am si\u0119 te\u017c malowa\u0107 z moj\u0105 ukochan\u0105 Siostr\u0105 Emili\u0105 Wilczy\u0144sk\u0105. Raz pozowa\u0142 nam stary dziad z miasteczka. Obie malowa\u0142y\u015bmy tylko akwarel\u0105. Z t\u0105 siostr\u0105 by\u0142am do jej \u015bmierci w Jaros\u0142awiu, w  korespondencji i par\u0119 razy odwiedzi\u0142am j\u0105 mieszkaj\u0105c z m\u0119\u017cem w Dynowie.
\nWielkie wra\u017cenie robi\u0142y na mnie rekolekcje. Kaznodziejami byli ludzie prawdziwie \u015bwi\u0105tobliwi. Marzy\u0142am o Mszale Rzymskim. Kocha\u0142am gregoria\u0144ski \u015bpiew, majowe nabo\u017ce\u0144stwa, podczas kt\u00f3rych \u015bpiewa\u0142o si\u0119 codziennie litani\u0119 na inn\u0105 melodi\u0119, po polsku , a co drugi dzie\u0144 po \u0142acinie.
\nTrzy lata po mnie szko\u0142\u0119  w Jaz\u0142owcu rozpocz\u0119\u0142a te\u017c i Tereska. By\u0142o nam razem bardzo przyjemnie, ale , niestety, trwa\u0142o to tylko jeden rok. We wrze\u015bniu 1939 r. wybuch\u0142a II wojna \u015bwiatowa, do Jaz\u0142owca ju\u017c nie wr\u00f3ci\u0142y\u015bmy. Zabrak\u0142o mi do matury dwa lata liceum.
\nKo\u0144cz\u0105c moje jaz\u0142owieckie wspomnienia,  chc\u0119 powiedzie\u0107 s\u0142\u00f3w par\u0119 o kapelanie ks. Stanis\u0142awie Deskowskim. Nie by\u0142 to cz\u0142owiek jeszcze stary, ale schorowany. Kazania wyg\u0142asza\u0142 na siedz\u0105co.  Nie\u015bmia\u0142y i uciekaj\u0105cy od ludzi, u Si\u00f3str czu\u0142 si\u0119 znakomicie duchowo. Jego kazania by\u0142y m\u0105dre, g\u0142\u0119bokie, mistyczne.  Cytowa\u0142 w nich cz\u0119sto poezj\u0119 nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 do naszego wychowania wed\u0142ug za\u0142o\u017ce\u0144 za\u0142o\u017cycielki Zgromadzenia  Matki Marceliny Darowskiej.  Oto jeden z nich:
\n\u201eDucha wyla\u0107 na miliony
\nCia\u0142om wszystkim rozda\u0107 chleba,
\nDuszy ka\u017cdej my\u015bli z nieba
\nNic nie spycha\u0107 nigdy w d\u00f3\u0142
\nLecz do coraz wy\u017cszych k\u00f3\u0142
\nI\u015b\u0107 przez drugich podnoszenie\u201d.<\/div>\n
\n
Tragiczny wrzesie\u0144 1939 r<\/b><\/u><\/div>\n<\/div>\n
   Gdy ca\u0142y rz\u0105d we wrze\u015bniu \u201ewia\u0142\u201d( okre\u015blenie Mamusi) do Rumunii przez Zaleszczyki, do Sidorowa przyjechali wozem ch\u0142opskim, pp. Korni\u0142owiczowie z Warszawy. Z ich jedynaczk\u0105, Medzi\u0105 byli\u015bmy ju\u017c od d\u0142u\u017cszego czasu w korespondencji za po\u015brednictwem Zinki Sienkiewicz\u00f3wny. By\u0142a bowiem jej ciotk\u0105, a Jadwiga Korni\u0142owiczowa \u2013 c\u00f3rk\u0105 Henryka. Tragiczny wrzesie\u0144 1939 r. kojarz\u0119 od tego czasu z ich postaciami.
\n15 wrze\u015bnia  pojawi\u0142a si\u0119 na niebie ogromna \u0142una, jakby z ruin zamku. Dzie\u0144 wcze\u015bniej przyjecha\u0142 wuj Ujejski z Irk\u0105. Widz\u0119 j\u0105 wieczorem w przedpokoju, m\u00f3wi do Tatusia:\u201d wuju, prosimy o przygarni\u0119cie, bo czujemy si\u0119 niespokojnie w Wasylkowcach\u201d. Naturalnie, zostali oboje. Kolacje zjedli\u015bmy z Korni\u0142owiczami. On w stroju pu\u0142kownika, pot\u0119\u017cny, ona cicha, niewyobra\u017calnie zal\u0119kniona, ale bohatersko spokojna. Medzia, 10 letnia dziewczynka, zajadaj\u0105ca ze smakiem wspania\u0142e ogrodowe gruszki – bery. Tego roku urodzaj by\u0142 wspania\u0142y.
\nWiedzieli\u015bmy ju\u017c o ucieczce rz\u0105du via informacje od \u017byd\u00f3w. To nastraja\u0142o pesymistycznie.
\nRano, 16 wrze\u015bnia, Korni\u0142owicz po\u017cegna\u0142 si\u0119 zabieraj\u0105c \u201epodwod\u0105\u201d do Probu\u017cny.
\nTwierdzi\u0142, \u017ce niebawem wr\u00f3ci. Zasalutowa\u0142 przed \u017con\u0105 i pojecha\u0142 ale nie zobaczyli si\u0119 ju\u017c nigdy. Zgin\u0105\u0142 w Katyniu.
\nW niedziel\u0119, 17 wrze\u015bnia budzi nas huk motor\u00f3w. My\u015blimy, \u017ce to ju\u017c Niemcy. Tatu\u015b ka\u017ce si\u0119 nam schowa\u0107 w piwnicy – lodowni. Tymczasem kto\u015b ze s\u0142u\u017cby z przestrachem wo\u0142a: \u201eIdut, idut.\u201d Wychodzimy ze schowka, widzimy ju\u017c hord\u0119 obdartego wojska z czapkami z czubami, z karabinami w r\u0119kach – Rosjanie!!!. Wszystkich nas zgrupowali na gazonie. Giwery, czyli karabiny obr\u00f3cone w nasz\u0105 stron\u0119, wrzaski: \u201dOddajtie oru\u017cje\u201d. Nie znali\u015bmy tego j\u0119zyka. My\u015bleli\u015bmy, \u017ce chodzi o r\u00f3\u017ce.Ka\u017c\u0105 nam otwiera\u0107 nasze podr\u0119czne walizeczki. Pani Korni\u0142owiczowa m\u00f3wi: \u201eoby mi tego nie zabrali\u201d. W jej kuferku by\u0142o g\u0119sie pi\u00f3ro ze z\u0142ota, wysadzane brylantami, dar Narodu za \u201eQvo vadis\u201d dla Henryka Sienkiewicza.
\nMnie wtedy zabrali aparat fotograficzny oraz krzy\u017cyk bursztynowy, z kt\u00f3rego i na\u015bmiewali si\u0119.
\nPotem wrzeszcz\u0105c kazali i\u015b\u0107 z sob\u0105 Tatusiowi i Wujowi. Adam widz\u0105c na co si\u0119 zanosi, pobieg\u0142 do domu po p\u0142aszcz. \u201eStij, bo strilaju\u201d, na szcz\u0119\u015bcie nie strzelili. Ale dzi\u0119ki temu rozs\u0105dkowi 16 letniego wtedy Adama, biedny Tatu\u015b mia\u0142 w wi\u0119zieniu cieplejszy przyodziewek. Odjechali jakim\u015b wozem, czy jednym z naszych powoz\u00f3w do Husiatyna. Widz\u0119 jeszcze jak Tatu\u015b elegancko siada po lewej stronie wuja….Nie wiedzieli\u015bmy wtedy nic o ich losie przez kolejne, dwa d\u0142ugie miesi\u0105ce.
\nDom ju\u017c by\u0142 spl\u0105drowany. Ukradli Adama wiatr\u00f3wk\u0119, wszystkie budziki. S\u0142u\u017cba uciek\u0142a, jeste\u015bmy g\u0142odni, Mamusia w rozpaczy, ja nic nie umiem zrobi\u0107. W ko\u0144cu  pani Korni\u0142owiczowa stan\u0119\u0142a przy garnku z mlekiem…
\nDr\u0119czy\u0142a nas ogromna niepewno\u015b\u0107. Nie mieli\u015bmy poj\u0119cia co si\u0119 wydarzy\u0142o. Radio milczy na ten temat . Wie\u015bci przychodz\u0105 dopiero wieczorem: wojsko rosyjskie wkroczy\u0142o do Polski na ca\u0142ej szeroko\u015bci jej granicy.
\nNa drogach  by\u0142y t\u0142umy uciekaj\u0105ce przed Niemcami, inni widzieli watahy rosyjskiego wojska ci\u0105gn\u0105ce na zach\u00f3d. Apokaliptyczna dezorientacja. Co robi\u0107? My zamartwiamy si\u0119 o Tatusia. Pani Korni\u0142owiczowa, z ca\u0142ym taktem, nie dolewa do naszych obaw, obawy o swego m\u0119\u017ca. Medzia je bery ca\u0142y czas.
\nPierwsza noc by\u0142a wyj\u0105tkowo ci\u0119\u017cka. \u015apimy wszyscy w pokoju dziecinnym ( mamy przecie\u017c go\u015bci). Stykam si\u0119 z g\u0142ow\u0105 Mamusi, obie nie \u015bpimy, modlimy si\u0119.
\nObawiali\u015bmy si\u0119 napadu ch\u0142opstwa, a by\u0142o to ca\u0142kiem realne.
\nRano Benio przyszed\u0142 po dyspozycje. Dojarki krowy wydoi\u0142y, dzie\u0144 zapowiada\u0142 si\u0119 normalnie. Ale s\u0142yszeli\u015bmy non stop huk motor\u00f3w armii wroga, kt\u00f3ra sz\u0142a na zach\u00f3d.
\nOkoliczni \u017bydzi przestali si\u0119 pokazywa\u0107. Jeden z Ukrai\u0144c\u00f3w, Ury\u0107, przys\u0142a\u0142 umy\u015blnego, aby \u201ewyda\u0142a mu Ma\u0142gosi\u0119.\u201d Ks. Malawski, proboszcz radzi przera\u017conej Mamusi, aby si\u0119…zgodzi\u0142a!! Ale, Bogu dzi\u0119ki, sprawa jako\u015b ucich\u0142a.
\nW pa\u017adzierniku spad\u0142 obfity \u015bnieg. Gdy w nocy \u0142ama\u0142y si\u0119 ga\u0142\u0119zie winoro\u015bli, bali\u015bmy si\u0119, \u017ce to napastnicy.
\nJednego dnia przyjecha\u0142a wataha wojska, aby zarekwirowa\u0107 nasze byd\u0142o, owce, konie fornalskie i najpi\u0119kniejsze meble ( Tatu\u015b sprowadzi\u0142 je z sejfu w Krakowie, gdzie zosta\u0142y po Kornelach, na \u201dbale dla c\u00f3rek, dwa lata przed wojn\u0105). Wydaje si\u0119, \u017ce te meble wynosi\u0142 Bre\u017cniew, a w ka\u017cdym razie ch\u0142op \u0142udz\u0105co do niego podobny.<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                          Meble ukradzione przez Bre\u017cniewa (il. MB.)<\/div>\n
\"\"<\/div>\n
                                         Meble ukradzione przez Bre\u017cniewa (il. MB.)<\/div>\n
Bi\u017cuteri\u0119 Mamusia nosi\u0142a stale na sobie. Czasami je\u017adzi\u0142y\u015bmy do Husiatyna, aby rozdawa\u0107 pomidory biednym uciekinierom spod okupacji niemieckiej. Urodzaj by\u0142 nadzwyczajny. S\u0142u\u017cba wyra\u017ca\u0142a \u017cal, \u017ce\u201d Pana nie ma\u201d.
\nPod koniec listopada stajenny Sztifko, ch\u0142opak o z\u0142otym sercu, przybieg\u0142 z wrzaskiem: \u201dPan wernu\u0142sia\u201d!! Ot\u00f3\u017c mia\u0142 pantoflow\u0105 poczt\u0105 wie\u015b\u0107, zapewne od \u017byd\u00f3w, \u017ce rzeczywi\u015bcie puszczono Tatusia z Krzywego Rogu, gdzie w wi\u0119zieniu dosta\u0142 gangreny w r\u0119ku i nie bior\u0105c za niego odpowiedzialno\u015bci, odes\u0142ali do Lwowa. Tatusiowi uros\u0142a siwa broda i, cho\u0107 mia\u0142 dopiero czterdzie\u015bci kilka lat, nazywali go \u201estaryj otiec\u201d.
\nSza\u0142 rado\u015bci, ale wszyscy, z rejentem Mikulim na czele, twierdzili, \u017ce bezpieczniejszym miejscem dla niego b\u0119dzie teraz Lw\u00f3w. Tam tez postanowi\u0142 na nas czeka\u0107.
\nNaturalnie we wrze\u015bniu ju\u017c do Jaz\u0142owca nie pojecha\u0142am, ale ogromnie t\u0119skni\u0142am i za szko\u0142\u0105 i nauk\u0105. Do Si\u00f3str pojecha\u0142 Benio po ksi\u0105\u017cki dla mnie do nast\u0119pnej klasy i po moj\u0105 wyprawk\u0119 tam pozostawion\u0105. Spisa\u0142 si\u0119 na medal, jak zawsze. Siostra Asumpta da\u0142a mu wszystko i pi\u0119kna ksi\u0105\u017ceczk\u0119 o sztuce pi\u00f3ra Siostry Rity, zreszt\u0105 wydana przez same Siostry, kt\u00f3re mia\u0142y ma\u0142\u0105 drukarni\u0119 na swoje podr\u0119czniki i opracowania. Wiele lat potem korzysta\u0142am z tego skryptu. Nawet gdy by\u0142am w latach 60 tych we W\u0142oszech.
\nW domu niewiele mieli\u015bmy do roboty. Po\u0142ykali\u015bmy wi\u0119c ksi\u0105\u017cki, przedtem zakazywane jako, \u017ce \u201dzbyt doros\u0142e\u201d.
\nTereska, praktyczna i rozs\u0105dna jak zawsze, nocami zakrada\u0142a si\u0119 do kurnika i przygotowa\u0142a mas\u0119 drobiu,zw\u0142aszcza indyk\u00f3w, kt\u00f3rymi potem \u017cyli\u015bmy we Lwowie. Dr\u00f3b sprawia\u0142a Antosia, a wieszali\u015bmy go w lodowni.
\nChowa\u0142y\u015bmy te\u017c co si\u0119 da\u0142o, rolowa\u0142y\u015bmy dywany, pakowa\u0142y\u015bmy ksi\u0105\u017cki, niekt\u00f3re pi\u0119kne, w sk\u00f3r\u0119 oprawne, kandelabry. Zadeponowa\u0142y\u015bmy to na strychach wie\u017cy ko\u015bcielnej. Nasze rzeczy osobiste schowali\u015bmy do walizek przekazuj\u0105c je listonoszowi Zieli\u0144skiemu, aby odda\u0142 je wy\u0142\u0105cznie stolarzowi Topolnickiemu, gdy si\u0119 po nie zg\u0142osi. Ca\u0142\u0105 porcelan\u0119 pochowa\u0142y\u015bmy po ch\u0142opskich domach. Tak wi\u0119c do Lwowa wyjechali\u015bmy tylko z rzeczami osobistymi . Przygotowane wcze\u015bniej indyki, chlopi, ci lepsi, bardziej do nas przywi\u0105zani, przywozili nam pare razy do Lwowa. To nam dalo przetrwa\u0107 straszliwa wtedy zim\u0119.<\/div>\n
      Pani Korni\u0142owiczowa z Medzi\u0105 odjecha\u0142y na pocz\u0105tku pa\u017adziernika tzw. \u201erzemiennym dyszlem\u201d do Warszawy. Irka wyjecha\u0142a te\u017c wtedy, ale do Lwowa, na spotkanie tam\u017ce z matk\u0105. O wuju Ujejskim nie mieli\u015bmy wie\u015bci.
\nNadszed\u0142 dzie\u0144 8 grudnia, \u015bwi\u0119to Niepokalanego Pocz\u0119cia NMP. Nast\u0119pnego dnia Rada Gminna postanowi\u0142a nas wyeksmitowa\u0107. Adam zaraz wyjecha\u0142 fur\u0105 z ci\u0119\u017cszymi rzeczami, m.in. \u017celaznymi \u0142\u00f3\u017ckami, aby liczna rodzina mia\u0142a gdzie spa\u0107 we Lwowie. Tych rzeczy nie wolno nam by\u0142o bra\u0107, ale jak Adam jecha\u0142, nieoceniony Benio, wsadzi\u0142 mu je ukradkiem na fur\u0119, poprzedniego dnia schowane w rowie. Adam jecha\u0142 nie do Husiatyna, ale do Hady\u0144kowiec. Tam te\u017c poci\u0105gi do Lwowa zatrzymywa\u0142y si\u0119, a stamt\u0105d jego ucieczka nie rzuca\u0142a si\u0119 tak w oczy.
\nNadszed\u0142 straszliwy dzie\u0144 9 grudnia. Ju\u017c do domu napcha\u0142 si\u0119 t\u0142um, kt\u00f3ry nam nawet przeszkadza\u0142 w zabraniu r\u0119kawiczek. W korytarzu jednak sta\u0142 szpaler ludzi nam \u017cyczliwych, p\u0142acz\u0105cych, ca\u0142uj\u0105cych po r\u0119kach. Wsiadamy na podstawion\u0105 fur\u0119, ludzie odprowadzaj\u0105 nas b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem…Jad\u0105c drog\u0105 wjazdow\u0105 skr\u0119camy przy k\u0119pie \u015bwierk\u00f3w. Wewn\u0119trzny glos mi m\u00f3wi: \u201dPopatrz na dom\u201d. I spojrza\u0142am. Ostatni raz na nasz ukochany dom… Za rok zosta\u0142 spalony od niemieckiej bomby.
\nW Hady\u0144kowcach czeka\u0142y\u015bmy wiele godzin na odjazd poci\u0105gu. Rado\u015b\u0107, \u017ce zobaczymy Tatusia miesza\u0142 si\u0119 z \u017calem i smutkiem za utraconym domem….
\nW poci\u0105gu siedzia\u0142o mn\u00f3stwo \u017byd\u00f3w starozakonnych, z siwymi w\u0142osami do ramion. Nie przestawali rozmawia\u0107 ani na chwil\u0119. Przypomina\u0142o to kumkanie \u017cab… Zosia trzyma\u0142a pud\u0142o z szachami, kt\u00f3re wewn\u0105trz przetacza\u0142y si\u0119, te\u017c non stop. \u017bydzi gadali, szachy szura\u0142y.. i tak wlok\u0142y si\u0119 godziny jazdy. Mamusia czasami prosi\u0142a , aby zaprzestali, ale rejwach cich\u0142 tylko na moment.
\nSko\u0144czy\u0142o si\u0119 moje, nasze dzieci\u0144stwo. Zaczyna\u0142a si\u0119 trudna m\u0142odo\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 opisz\u0119 w kolejnych pami\u0119tnikach.<\/div>\n
 <\/div>\n
         T\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 moich wspomnie\u0144 zako\u0144cz\u0119 wierszem Mariana Hemara, kt\u00f3ry dedykuj\u0119 moim Drogim Rodzicom, Rodze\u0144stwu, wychowawcom, przyjacio\u0142om:<\/div>\n
         „Coraz mi\u0119 dokuczliwiej dr\u0119czy<\/div>\n
           \u017bywiej mnie prze\u015bladuje<\/div>\n
           Potrzeba dzi\u0119kowania, wiem za co<\/div>\n
           Nie bardzo wiem komu.<\/div>\n
           Ale nie m\u00f3g\u0142bym zamkn\u0105\u0107 za sob\u0105 drzwi<\/div>\n
           Mojego domu<\/div>\n
           I odej\u015b\u0107  w ciemno\u015b\u0107 i w deszcz<\/div>\n
           Nie powiedziawszy, dzi\u0119kuj\u0119.<\/div>\n
 <\/div>\n
           Nic mi to nie wyb\u0142aga<\/div>\n
           Nikogo dla mnie nie zjedna<\/div>\n
           Nikomu si\u0119 nie przymili<\/div>\n
           Mnie samemu najpro\u015bciej,<\/div>\n
           Po wszystkich latach \u017cycia<\/div>\n
           Zosta\u0142a ta jedna<\/div>\n
           Nieodparta potrzeba<\/div>\n
           Ostatniej przyzwoito\u015bci.<\/div>\n
           Za poet\u0105 m\u00f3wi\u0119: dzi\u0119kuj\u0119<\/div>\n
           Bo wiem za co i komu”<\/div>\n
 <\/div>\n
\n

Wspomnienia te napisa\u0142a Ma\u0142gorzata z Paygert\u00f3w Baraniecka, we wrze\u015bniu 2007 roku, czyli w 86 roku \u017cycia.
\nPS<\/p>\n<\/div>\n

  .<\/div>\n
     Jak ju\u017c wspomina\u0142am w czerwcu  1991 roku,  odbyli\u015bmy z Adamem i Andrzejami Witkowskimi podr\u00f3\u017c do Czortkowa, Sidorowa, Jaz\u0142owca i Rudnik. Spotkani  w Sidorowie  ludzie , potomkowie naszych przyjaci\u00f3\u0142, przys\u0142ali mi kiedy\u015b aktualn\u0105 ukrai\u0144sk\u0105 gazet\u0119, z artyku\u0142em o Sidorowie, tym dawnym.. Przetlumaczy\u0142am go i zamieszczam streszczenie:<\/div>\n
„W dawnych czasach ostatni w\u0142asciciele majatku Sidor\u00f3w, Paygertowie, wybudowali nowy  pa\u0142ac (chyba chodzi\u0142o im o nasz dw\u00f3r!), a tak\u017ce za\u0142o\u017cyli wodoci\u0105g, z kt\u00f3rego do dzi\u015b korzystaj\u0105 mieszka\u0144cy wsi.<\/div>\n
     Ta rodzina da\u0142a polskiej kulturze znanego poet\u0119 i tlumacza r\u00f3\u017cnych utwor\u00f3w, np. Szekspira.( zapewne chodzi o Adama Paygerta, ojca Kornela)<\/div>\n
     Po wojnie zamar\u0142o \u017cycie w cerkwi, kt\u00f3rej proboszczem by\u0142 w latach 30 tych ks. Konowalec, r\u00f3wnie\u017c i lekarz, uczestnik walk w 1918-20.<\/div>\n
     W latach 50 tych w\u0142adze zacz\u0119\u0142y rozbiera\u0107 zamek, a tak\u017ce, doszcz\u0119tnie, pa\u0142ac Paygertow. ” Rozbiera\u0107 \u0142atwo, ale naprawic ci\u0119\u017cko”.<\/div>\n
     Zniszczony wewn\u0105trz ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymsko-katolicki zasypano smieciami. A przecie\u017c by\u0142y w nim unikalne zabytki w stylu barokowym i rokokowym.<\/div>\n
    Czy w zniszczonym pa\u0142acu nie mog\u0142a byc teraz szko\u0142a czy szpital? Ju\u017c dawno w Sidorowie istnia\u0142o Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Kultury. Czy nie mog\u0142o powstrzymac zniszcze\u0144, naprawi\u0107, coby si\u0119 mog\u0142o?<\/div>\n
     Chyba bur\u017cuazja odrodzi\u0142a si\u0119 w nas!<\/div>\n
     \u017bal serce \u015bciska! Dzi\u015b nie ma \u017cadnego mecenasa odbudowy starych zabytk\u00f3w!!”<\/div>\n
 <\/div>\n
\"\"<\/div>\n
 <\/div>\n
\n
 <\/div>\n
 <\/div>\n

A   zdj\u0119cia<\/a> z  naszej wyprawy do  Sidorowa przed 17 laty.  (1991 r.) -s\u0105 w zak\u0142adce – Sidor\u00f3w 1991<\/p>\n<\/div>\n

Informacje biograficzne s\u0105 umieszczone na ko\u0144cu drugiej cz\u0119\u015bci Wspomnien (Lw\u00f3w i Dyn\u00f3w)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

  3-letnia Ma\u0142gosia (zdj\u0119cie znalezione w\u015br\u00f3d zgliszcz starego dworu w Dynowie w 1944r.) Dedykuj\u0119 te wspomnienia memu Drogiemu Rodze\u0144stwu, Teresce, Zo\u015bce i Adamowi,  bez kt\u00f3rych… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1744,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[30],"tags":[],"class_list":["post-105","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pamietniki"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/105","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=105"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/105\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2856,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/105\/revisions\/2856"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1744"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=105"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=105"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=105"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}