{"id":2263,"date":"2022-05-15T17:05:18","date_gmt":"2022-05-15T15:05:18","guid":{"rendered":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/?p=2263"},"modified":"2022-05-16T18:20:17","modified_gmt":"2022-05-16T16:20:17","slug":"wielka-synagoga-w-dynowie-proba-rekonstrukcji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/?p=2263","title":{"rendered":"Wielka Synagoga w Dynowie \u2013 pr\u00f3ba rekonstrukcji"},"content":{"rendered":"\n

     Z wielk\u0105 rado\u015bci\u0105 przedstawiam moim Drogim Czytelnikom tekst dotycz\u0105cy synagogi dynowskiej. Powsta\u0142 on jako efekt \u017cmudnej pracy historyka, Pana J\u00f3zefa Stolarczyka, na bazie nielicznych zachowanych zdj\u0119\u0107 i jeszcze mniej licznych \u015bwiadectw bardzo ju\u017c wiekowych mieszka\u0144c\u00f3w Dynowa.<\/p>\n\n\n\n

    Historyczny obiekt zosta\u0142 ocalony od zapomnienia.<\/p>\n\n\n\n

   Autorowi sk\u0142adam serdeczne podzi\u0119kowania i dalszych owocnych poszukiwa\u0144 historycznych.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Synagoga, popularnie zwana w Polsce bo\u017cnic\u0105 lub b\u00f3\u017cnic\u0105, w jidysz szulem<\/em>, po hebrajsku bejt ha-kneset<\/em>, czyli \u201edomem spotka\u0144\u201d jest budynkiem podstawowym dla funkcjonowania spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Synagogi nie by\u0142y jednak i nie s\u0105 \u015bwi\u0105tyniami. Nie s\u0105 w nich sk\u0142adane ofiary, nie ma kap\u0142an\u00f3w. Rabin nie jest kap\u0142anem, lecz uczonym w Pi\u015bmie, kt\u00f3rego autorytet wynika z m\u0105dro\u015bci, wiedzy, ze znajomo\u015bci Tory i Talmudu, jest duchowym przyw\u00f3dc\u0105 gminy. O ile \u015awi\u0105tynia Jerozolimska by\u0142a mieszkaniem Boga i do wn\u0119trza mieli ograniczony wst\u0119p tylko kap\u0142ani, o tyle synagoga jest miejscem zebra\u0144 wiernych. Funkcj\u0119 synagogi mo\u017ce pe\u0142ni\u0107 ka\u017cde pomieszczenie, je\u017celi zbierze si\u0119 w nim tzw. minjan<\/em>, czyli quorum w liczbie dziesi\u0119ciu doros\u0142ych m\u0119\u017cczyzn w wieku powy\u017cej 13 lat. Dlatego cz\u0119sto mamy problem z zakwalifikowaniem danego budynku do grupy synagog, jak i precyzyjnego okre\u015blenia ilo\u015bci synagog funkcjonuj\u0105cych w mie\u015bcie.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nieistniej\u0105ca ju\u017c synagoga w Dynowie nie wzbudza\u0142a dotychczas g\u0142\u0119bszego zainteresowania polskich historyk\u00f3w, historyk\u00f3w sztuki i architektury. Pog\u0142\u0119bionej analizy formalno-stylistycznej obiektu nale\u017ca\u0142oby si\u0119 spodziewa\u0107 po przedwojennych opracowaniach konserwatorskich. Niestety jedyny dokument historyczno-architektoniczny, dotycz\u0105cy b\u00f3\u017cnicy w Dynowie pochodzi z 1934 r. i nie spe\u0142nia tych oczekiwa\u0144. Mowa tu o odnalezionym w lwowskiej Bibliotece im. Stefanyka odr\u0119cznym opracowaniu \u201eInwentaryzacja pow. Brzozowskiego\u201d, autorstwa Jerzego Zanozi\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n

Do podj\u0119cia pr\u00f3by rekonstrukcji dynowskiej synagogi sk\u0142oni\u0142o mnie zdj\u0119cie udost\u0119pnione przez Pana Janusza Jarosza, kt\u00f3remu w tym miejscu serdecznie dzi\u0119kuj\u0119 za inspiracj\u0119 do pracy. Zamieszczone poni\u017cej, przedstawia fasad\u0119 zachodni\u0105 i fragment po\u0142udniowej elewacji obiektu wraz z przyleg\u0142ym, drewnianym budynkiem, nale\u017c\u0105cym do gminy \u017cydowskiej. Pozwol\u0119 go sobie nazwa\u0107 tutaj przyszk\u00f3\u0142kiem. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Doda\u0107 nale\u017cy, \u017ce w bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie Wielkiej Synagogi znajdowa\u0142 si\u0119 jeszcze trzeci budynek synagogalny. M\u00f3g\u0142 on pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 b\u00f3\u017cniczki cechowej. Informacji tych dostarcza nam literatura wspomnieniowa. Nale\u017cy bra\u0107 jednak pod uwag\u0119 fakt, \u017ce pisana by\u0142a na emigracji z pewnym po\u015blizgiem czasowym i nie zawsze zachowuje precyzj\u0119 opisu, wszak pami\u0119\u0107 ludzka jest zawodna. Musimy jednak korzysta\u0107 z tych opis\u00f3w, jakie nam pozosta\u0142y, kieruj\u0105c si\u0119 r\u00f3wnocze\u015bnie zasad\u0105 ograniczonego zaufania. W ksi\u0105\u017cce The Memorial Book of Jewish Dinov <\/em>(Tel Aviv 1979), <\/em>w rozdziale Days of Ruin and Wandering<\/em> zawarte s\u0105 wspomnienia zatytu\u0142owane  Days of tribulation, <\/em>kt\u00f3rych autork\u0105 jest Lea Wachs-Raf. Opisuj\u0105c wydarzenia z wrze\u015bnia 1939 r. pisze ona: Napadli na trzy domy modlitwy, kt\u00f3re znajdowa\u0142y si\u0119 obok siebie, ale g\u0142\u00f3wnie na \u201eSzul\u201d, kt\u00f3ry sta\u0142 po\u015brodku pomi\u0119dzy sal\u0105 do nauki a \u201eKloiz\u201d. <\/em>I nieco dalej pisze: (nie wiem, co si\u0119 sta\u0142o z dwoma innymi domami modlitwy obok). <\/em>Potwierdza to nasz\u0105 dotychczasow\u0105 wiedz\u0119, \u017ce w Dynowie przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 istnia\u0142y trzy synagogi (domy modlitwy). To, \u017ce funkcjonowa\u0142y one w swym bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie, potwierdzaj\u0105 wspomnienia ksi\u0119dza Kazimierza Pysia: \u2026 dowiedzieli\u015bmy si\u0119, \u017ce Niemcy spalili g\u0142\u00f3wn\u0105, murowan\u0105 synagog\u0119 i dwa drewniane budynki (te\u017c domy modlitwy) zwi\u0105zane z t\u0105 synagog\u0105.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Murowany budynek synagogi pochodzi\u0142 z drugiej po\u0142owy, a by\u0107 mo\u017ce nawet z ko\u0144ca XIX w. Do ustalenia wieku obiektu pos\u0142u\u017cy\u0142y nam mapy katastralne Dynowa. Na mapie z 1852 r., w miejscu, na kt\u00f3rym oczekiwaliby\u015bmy naszej synagogi, murowanego budynku jednak brak. Jest tam natomiast drewniany budynek z r\u00f3wnie\u017c drewnian\u0105 przybud\u00f3wk\u0105. Na mapie, w nieodleg\u0142ym s\u0105siedztwie tego miejsca, widnieje napis \u201eSinagoge\u201d. \u015awiadczy to o tym, \u017ce ten teren miasta by\u0142 zdominowany przez gmin\u0119 \u017cydowsk\u0105. Ju\u017c jednak na p\u00f3\u017aniejszych mapach katastralnych, widzimy w interesuj\u0105cym nas miejscu, najpierw planowan\u0105 budowl\u0119 murowan\u0105, a na kolejnej ju\u017c wybudowan\u0105 murowan\u0105 synagog\u0119, oznaczon\u0105 charakterystyczn\u0105 gwiazd\u0105 Dawida. Problem w tym, \u017ce kolejne mapy, na kt\u00f3re si\u0119 powo\u0142ujemy, nie posiadaj\u0105 datowania. Mimo tego braku, na tych przes\u0142ankach opar\u0142em powy\u017csze datowanie powstania rekonstruowanej synagogi. Na podstawie prezentowanego zdj\u0119cia, wiek synagogi potwierdzili: architekt Micha\u0142 Piechotka z Warszawy oraz architekt Lidia Tobiasz z Rzeszowa. Obydwoje s\u0105 znakomitymi znawcami architektury synagogalnej. Obydwoje zwr\u00f3cili uwag\u0119 na elewacj\u0119 b\u00f3\u017cnicy, na kt\u00f3rej, zw\u0142aszcza na tympanonie, wida\u0107 elementy dekoracyjne secesyjne. Mo\u017cna co prawda przyj\u0105\u0107, \u017ce wystr\u00f3j elewacji m\u00f3g\u0142 by\u0107 wynikiem wyko\u0144czenia starszego budynku. Mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce budowa synagogi trwa\u0142a do\u015b\u0107 d\u0142ugo, niejako \u201ena raty\u201d, st\u0105d elewacja p\u00f3\u017aniejsza ni\u017c sam budynek. W\u0105tpliwo\u015bci jest wiele. W opracowaniu Zanozi\u0144skiego czytamy, \u017ce obiekt w roku 1934 posiada\u0142 elewacje tynkowane tylko na \u015bcianie zachodniej i po\u0142udniowej. Dwie pozosta\u0142e \u015bciany by\u0142y z surowej ceg\u0142y. To kolejny argument na postawienie hipotezy, \u017ce brak funduszy powodowa\u0142 roz\u0142o\u017cenie inwestycji w czasie przez niezbyt zamo\u017cn\u0105 gmin\u0119 \u017cydowsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Kolejn\u0105 wa\u017cn\u0105 kwesti\u0105 jest sprawa lokalizacji synagogi. Na podstawie zachowanych zdj\u0119\u0107 nie mamy w\u0105tpliwo\u015bci, w kt\u00f3rym miejscu znajdowa\u0142a si\u0119 budowla. Zw\u0142aszcza zdj\u0119cie lotnicze z 1931 r. precyzyjnie j\u0105 sytuuje w przestrzeni miasta.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Posadowiona by\u0142a na wschodniej terasie pradoliny Sanu, tworz\u0105cej hipsometrycznie do\u015b\u0107 wysokie wzg\u00f3rze, a w\u0142a\u015bciwie skarp\u0119, poni\u017cej kt\u00f3rej znajdowa\u0142o si\u0119 podwale. By\u0142a wyra\u017anie wyeksponowana i otoczona nisk\u0105 zabudow\u0105 dom\u00f3w. Synagoga zosta\u0142a zbudowana przy ulicy przylegaj\u0105cej do rynku od strony po\u0142udniowo-wschodniej, ale by\u0142a wycofana w g\u0142\u0105b cz\u0119\u015bci miasta, zamieszka\u0142ej przez ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105. Na za\u0142\u0105czonych mapach katastralnych i na zdj\u0119ciu widzimy charakterystyczn\u0105 uliczk\u0119, kt\u00f3ra za synagog\u0105 \u201ezawija si\u0119\u201d, schodz\u0105c uko\u015bnie na Podwale. Uliczka ta, w nieco zmienionym kszta\u0142cie, przetrwa\u0142a do dzisiaj. Dla mniej zorientowanego czytelnika warto doda\u0107, \u017ce w miejscu dawnej synagogi stoi dzisiaj blok mieszkalny przy ul. Kazimierza Wielkiego 3.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Budowla by\u0142a orientowana. Co to oznacza? W czasie modlitwy nale\u017ca\u0142o zwraca\u0107 si\u0119 w kierunku Jerozolimy, podobnie jak czyni\u0142 to prorok Daniel. W krajach diaspory oznacza\u0142o to przewa\u017cnie kierunek wschodni, st\u0105d zwyczaj orientacji (od \u0142ac. orient<\/em> \u2013 wsch\u00f3d) synagog. Fasada frontowa zachodnia posiada\u0142a wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne. Umieszczony nad wej\u015bciem do synagogi napis, wita\u0142 wchodz\u0105cych s\u0142owami zaczerpni\u0119tymi z rozdzia\u0142u 28 Ksi\u0119gi Rodzaju. Nawi\u0105zywa\u0142 do s\u0142\u00f3w Jakuba:
O, jak\u017ce miejsce to przejmuje groz\u0105! Prawdziwie jest to dom Boga i brama nieba!<\/em> Przypomnijmy, \u017ce
w rozdziale tym pojawia si\u0119 biblijna drabina ogl\u0105dana przez Jakuba we \u015bnie. Si\u0119ga\u0142a ona nieba, a po niej schodzili i wchodzili anio\u0142owie; na jej szczycie Jakub ujrza\u0142 Boga Jahwe. Miejsce, w kt\u00f3rym dozna\u0142 tego widzenia, nazwa\u0142 Betel (\u201edom Boga\u201d).<\/p>\n\n\n\n

Dekoracj\u0119 architektoniczn\u0105 fasady g\u0142\u00f3wnej stanowi\u0142y pilastry i charakterystyczne fryzy z\u0142o\u017cone z okr\u0119g\u00f3w. Naro\u017ca budowli by\u0142y lekko zaokr\u0105glone.  Po wej\u015bciu do przedsionka b\u00f3\u017cnicy, po obydwu jego stronach, znajdowa\u0142y si\u0119 dwa mniejsze pomieszczenia. Jedno s\u0142u\u017cy\u0142o krawcom a drugie rze\u017anikom religijnym. Przedsionek traktowany by\u0142 jako strefa po\u015brednia pomi\u0119dzy sacrum i profanum, gdzie w nawi\u0105zaniu do Psalmu 26:6 Umywam moje r\u0119ce na znak niewinno\u015bci i obchodz\u0119 Tw\u00f3j o\u0142tarz, Panie<\/em> umieszczone by\u0142o naczynie do umywania r\u0105k. Na wysoko\u015bci tych pomieszcze\u0144, przylegaj\u0105c do \u015bciany p\u00f3\u0142nocnej dobudowana by\u0142a przybud\u00f3wka. Posiada\u0142a wej\u015bcie od strony zachodniej. W niej znajdowa\u0142a si\u0119 klatka schodowa dla kobiet, prowadz\u0105ca na pi\u0119tro, gdzie zlokalizowany by\u0142 babiniec. Nawi\u0105zywa\u0142 on do Dziedzi\u0144ca Kobiet – obszaru wydzielonego w otoczeniu \u015awi\u0105tyni Jerozolimskiej.<\/p>\n\n\n\n

Sala g\u0142\u00f3wna mia\u0142a kszta\u0142t kwadratu. Posiada\u0142a posadzk\u0119 obni\u017con\u0105 w stosunku do poziomu posadzki przedsionka. To obni\u017cenie poziomu sali g\u0142\u00f3wnej koresponduje z tre\u015bci\u0105 hymnu, Psalmu 130:1, \u201eZ g\u0142\u0119boko\u015bci wo\u0142am do Ciebie Panie\u201d. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

W sali g\u0142\u00f3wnej by\u0142o prawdopodobnie 12 okien: po trzy w \u015bcianach p\u00f3\u0142nocnej i po\u0142udniowej, dwa du\u017ce i okulus w \u015bcianie wschodniej oraz trzy wewn\u0119trzne okna od strony babi\u0144ca. Tego ostatniego stwierdzenia nie mo\u017cemy by\u0107 pewni, gdy\u017c r\u00f3wnie dobrze przegroda pomi\u0119dzy galeri\u0105 kobiet a sal\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 mog\u0142a by\u0107 \u015bcian\u0105 parapetow\u0105 z krat\u0105 drewnian\u0105 powy\u017cej. Zgodnie z Ksi\u0119g\u0105 Daniela (6:11), okna umo\u017cliwiaj\u0105 kontakt z Niebem. Wymaganie, aby by\u0142o ich 12 (zapisane w ksi\u0119dze Zohar<\/em>), nawi\u0105zywa\u0142o do 12 plemion Izraela.<\/p>\n\n\n\n

Po\u015brodku synagogi znajdowa\u0142a si\u0119 artystycznie wykonana bima. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ma ona r\u00f3wnie\u017c swe \u017ar\u00f3d\u0142o biblijne. W Ksi\u0119dze Nehemiasza (8:4) okre\u015blana jest, jako drewniane podwy\u017cszenie (hebr. migdal ec<\/em> \u2013 dos\u0142ownie: drewniana wie\u017ca). Bima-almemor<\/em> (miejsce wywy\u017cszone) to podium, z kt\u00f3rego odczytywana by\u0142a Tora, prowadzone modlitwy i wyg\u0142aszane nauki. Dynowska bima, zbudowana na planie kwadratu, mia\u0142a u podstawy wymiary oko\u0142o 1\/3 wymiar\u00f3w sali g\u0142\u00f3wnej. S\u0142upy bimy si\u0119ga\u0142y stropu sali i tworzy\u0142y wie\u017c\u0119 (komin – kt\u00f3rym modlitwy \u201eunosi\u0142y si\u0119 prosto do Boga\u201d). Bima by\u0142a sklepiona kopu\u0142k\u0105. S\u0142upy za\u015b spi\u0119te by\u0142y \u015bci\u0105gami stalowymi \u2013 ankrami. Wzmocnienie takie by\u0142o konieczne dla zr\u00f3wnowa\u017cenia rozporu od \u0142uk\u00f3w i kopu\u0142ki. S\u0142upy bimy by\u0142y podpor\u0105 dla belek p\u0142askiego stropu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 by\u0107 dwojakiej konstrukcji: albo jako drewniana wi\u0119\u017aba, oszalowana od spodu deskami i otynkowana, albo strop by\u0142 ceglany na belkach stalowych (strop Kleina) i r\u00f3wnie\u017c otynkowany. Dzisiaj nie spos\u00f3b tego stwierdzi\u0107. Sufit pomalowany w kolorze niebieskim by\u0142 po\u015bwi\u0119cony \u015bwiatu astrologicznemu i wype\u0142nia\u0142y go znaki zodiaku. Na \u015brodku sufitu widnia\u0142 wizerunek Lewiatana.<\/p>\n\n\n\n

\u015aciany pokryto malarskimi dekoracjami. Opis polichromii dynowskiej synagogi odnajdujemy w opracowaniu The Destruction of Dynow, Sanok, Dubiecko (Dyn\u00f3w, Poland)<\/em> pod redakcj\u0105 Davida Moritza, wydanym w Nowym Jorku w 1949\/50 roku. Opis ten zawarty jest w cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki The destruction of Dynow<\/em>. Jednak i tutaj pojawia si\u0119 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, na kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy wskaza\u0107. Ot\u00f3\u017c autor podaje inn\u0105 tre\u015b\u0107 napisu nad drzwiami synagogi: Ma Tovu Ohalecha Yaakov<\/em>. By\u0107 mo\u017ce taki napis widnia\u0142 nad wej\u015bciem do wcze\u015bniejszej, drewnianej synagogi ? Czy autor wi\u0119c nie gubi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w opisie wn\u0119trza ? Tego nie wiemy, ale warto da\u0107 wiar\u0119 temu opisowi, zw\u0142aszcza \u017ce kolejne w\u0105tki dotycz\u0105ce zniszczenia murowanej synagogi s\u0105 jak najbardziej dok\u0142adne. By\u0142 przecie\u017c \u015bwiadkiem tych wydarze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Obrazy i symbolika umieszczona na \u015bcianach odzwierciedla\u0142y sceny biblijne oraz histori\u0119 narodu \u017cydowskiego. Wykorzystywa\u0142y te\u017c biblijny j\u0119zyk hebrajski. W\u015br\u00f3d motyw\u00f3w zaczerpni\u0119tych z Biblii jeden przedstawia\u0142 ofiar\u0119 Abrahama. Na \u015bcianie widnia\u0142 o\u0142tarz ofiarny otoczony wznosz\u0105cym si\u0119 dymem z p\u0142on\u0105cego drewna, w pobli\u017cu kt\u00f3rego Abraham spostrzeg\u0142 bia\u0142ego baranka, uwik\u0142anego rogami w zaro\u015blach. Inna scena przedstawia\u0142a Moj\u017cesza w pobli\u017cu G\u00f3ry Synaj. W obrazie dominowa\u0142 krzew gorej\u0105cy, ogie\u0144 o\u015bwietlaj\u0105cy szczyt g\u00f3ry, a w jego pobli\u017cu sanda\u0142y Moj\u017cesza. Odnosi si\u0119 to do wersetu z Biblii, w kt\u00f3rym B\u00f3g m\u00f3wi Moj\u017ceszowi: Zdejm sanda\u0142y z n\u00f3g, gdy\u017c miejsce, na kt\u00f3rym stoisz, jest ziemi\u0105 \u015bwi\u0119t\u0105<\/em>. Na wschodniej \u015bcianie synagogi widnia\u0142o \u015bwi\u0119te dla \u017byd\u00f3w miasto Jeruzalem ze \u015acian\u0105 Zachodni\u0105. W \u015bcianie wschodniej wbudowana by\u0142a specjalna szafa o\u0142tarzowa aron ha-kodesz<\/em> (hebr. \u015awi\u0119ta skrzynia), w kt\u00f3rej znajdowa\u0142y si\u0119 zwoje Tory, czyli tekst pierwszych pi\u0119ciu ksi\u0105g Starego Testamentu. Zajmowa\u0142 on miejsce Arki Przymierza. Przed nim zawieszony by\u0142 ner tamid<\/em> (hebr. Wieczne \u015bwiat\u0142o) na pami\u0105tk\u0119 menory<\/em> (\u015bwiecznika \u015bwi\u0105tynnego). Nad ca\u0142o\u015bci\u0105 g\u00f3rowa\u0142o okr\u0105g\u0142e okno \u2013 okulus. Wzd\u0142u\u017c p\u00f3\u0142nocnej \u015bciany znajdowa\u0142 si\u0119 obraz, kt\u00f3rego tre\u015b\u0107 by\u0142a zaczerpni\u0119ta z Psalmu 137 Nad rzekami Babilonu<\/em>. Przedstawia\u0142 on lament po zburzeniu pierwszej \u015bwi\u0105tyni. Powy\u017cej malowid\u0142a widnia\u0142 napis Lewit\u00f3w, kt\u00f3rzy nie chcieli \u015bpiewa\u0107 \u015bwi\u0119tych pie\u015bni na ziemi swych wrog\u00f3w – Jak\u017ce mo\u017cemy \u015bpiewa\u0107 pie\u015b\u0144 Pa\u0144sk\u0105 w obcej krainie?Jeruzalem, je\u015bli zapomn\u0119 o tobie, niech uschnie moja prawica!<\/em>. Opis zawarty w publikacji potwierdza, \u017ce w polichromii wyst\u0119powa\u0142 te\u017c obraz czterech symbolicznych zwierz\u0105t, b\u0119d\u0105cych ilustracj\u0105 cytatu z Pirke(j) Awot (5, 20), traktatu z Miszny: B\u0105d\u017a silny jak lampart, lekki jak orze\u0142, szybki jak jele\u0144 i \u015bmia\u0142y jak lew, aby spe\u0142ni\u0107 wol\u0119 Ojca twego w niebie<\/em>. Wystroju dope\u0142nia\u0142y tablice z cytatami z Biblii, tekstami modlitw, fragmentami psalm\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Wielka Synagoga w Dynowie zosta\u0142a zniszczona przez Niemc\u00f3w 15 wrze\u015bnia 1939 r. w pi\u0105tek, w drugi dzie\u0144 Rosz ha-Szana<\/em>. B\u0119d\u0105c w ruinie zosta\u0142a rozebrana w 1940 r. Prawdopodobnie wraz z budynkiem sp\u0142on\u0119\u0142o ca\u0142e archiwum gminy \u017cydowskiej. Nie zachowa\u0142a si\u0119 \u017cadna dokumentacja pozwalaj\u0105ca odtworzy\u0107 z precyzj\u0105 zapomniany dzisiaj obiekt. Tym cenniejsze s\u0105 wykonane przez architekta Micha\u0142a Piechotk\u0119 szkice rekonstrukcyjne, pozwalaj\u0105ce zwizualizowa\u0107 budowl\u0119. Podkre\u015bli\u0107 nale\u017cy fakt, \u017ce zosta\u0142y wykonane odr\u0119cznie, z architektonicznym i artystycznym zaci\u0119ciem. Na ich podstawie architekt Lidia Tobiasz wykona\u0142a cyfrowe rekonstrukcje elewacji synagogi oraz cyfrowo przerobi\u0142a szkice rzut\u00f3w obiektu. Wszystkie proporcje s\u0105 przybli\u017cone, jak to si\u0119 uda\u0142o wyczyta\u0107 z fotografii, rzutu pozostawionego nam przez Jerzego Zanozi\u0144skiego i dokonanej analizy por\u00f3wnawczej. W tym miejscu sk\u0142adam najszczersze podzi\u0119kowania Panu Micha\u0142owi Piechotce i \u015a.P. Pani Marii Piechotkowej za nieocenion\u0105 pomoc, merytoryczne uwagi i wsparcie w pracy nad opracowaniem tego tekstu. Podzi\u0119kowania kieruj\u0119 r\u00f3wnie\u017c do Pani Lidii Tobiasz za profesjonalne przeniesienie szkic\u00f3w do oprogramowania CAD oraz do Pana Jerzego Bylickiego, kt\u00f3ry wskaza\u0142 mi kierunek poszukiwa\u0144 w lwowskiej Bibliotece im. Stefanyka. Jestem niezmiernie wdzi\u0119czny Pani Ninie Talbot za szereg cennych uwag do mojego pierwotnego tekstu. Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119 \u017ce i obecna jego wersja zostanie zmieniona w miar\u0119 odkrywania nowych fakt\u00f3w i wskutek naturalnego post\u0119pu wiedzy w tym fascynuj\u0105cym temacie.<\/p>\n\n\n\n

J\u00f3zef Stolarczyk<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

     Z wielk\u0105 rado\u015bci\u0105 przedstawiam moim Drogim Czytelnikom tekst dotycz\u0105cy synagogi dynowskiej. Powsta\u0142 on jako efekt \u017cmudnej pracy historyka, Pana J\u00f3zefa Stolarczyka, na bazie nielicznych… <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2281,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-2263","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bez-kategorii"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2263","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2263"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2263\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2284,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2263\/revisions\/2284"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2281"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2263"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2263"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.witkowscy.net\/wp\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2263"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}